Do 6 lutego nauczyciele muszą otrzymać wyrównania za godziny ponadwymiarowe. Resort edukacji nie rozwiał wszystkich wątpliwości

Według nowych zasad pozornie wszystko jest proste: nauczyciel dostanie wynagrodzenie za pracę dydaktyczną wykraczającą poza ustawowe obowiązkowe pensum nie tylko wtedy, gdy faktycznie zrealizuje przydzielone mu godziny ponadwymiarowe, ale także, gdy godziny te nie zostaną zrealizowane z przyczyn jego niedotyczących, jeśli był gotów do wykonania tych zajęć. Tak wynika z dodanego od 1 stycznia ust. 3e w art. 35 Karty nauczyciela (pełne brzmienie przepisu w ramce).

Niestety, w praktyce ocena, czy wymienione w art. 35 ust. 3e Karty nauczyciela (dalej: KN) dwie przesłanki zostały spełnione jednocześnie, wcale nie jest prosta. Rzeczywistość szkolna jest bowiem bardzo złożona. Osoby odpowiedzialne za prawidłowe rozliczenie godzin ponadwymiarowych wciąż mają więcej pytań niż odpowiedzi, a resort edukacji, który chcąc ułatwić interpretację nowych regulacji, opublikował na swej stronie poradnik w postaci odpowiedzi na wybrane pytania, nie rozwiał wszystkich wątpliwości.

Kiedy można mówić o gotowości nauczyciela do prowadzenia zajęć

Podstawowa wątpliwość jest następująca: jak rozumieć użyte w dodanym ust. 3e do art. 35 KN pojęcie „gotowość do prowadzenia zajęć”, które jest kluczowe w kontekście prawa do wynagrodzenia.
Pojęcie to wcześniej nie występowało i choć wspomniane stanowisko MEN zdaje się traktować je jako synonim gotowości do pracy, to tożsame z tym terminem nie jest. Aby nauczyciel był gotów do prowadzenia zajęć, musi:

• mieć zamiar ich prowadzenia oraz
• mieć zdolność zarówno psychiczną, jak i fizyczną do tego,
• uzewnętrznić zamiar ich prowadzenia.

Zatem powinien być w miejscu wyznaczonym do prowadzenia zajęć w czasie, w którym były zaplanowane, nawet wtedy, gdy nie dochodzą one do skutku. I tu pojawia się ważna kwestia, zwłaszcza jeśli uwzględnimy, że przepisy KN są tak skonstruowane, że nauczyciel nie wie, które z zajęć, jakie ma przewidziane do realizacji w planie, są de facto godzinami ponadwymiarowymi. Jeśli przyjmiemy, że:

• czas pracy to inaczej czas, w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub w innym miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy,
• istotą stosunku pracy jest wykonywanie pracy pod kierownictwem pracodawcy w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym,

– to powinniśmy przyjąć, że przez plan zajęć nauczyciel jest zobligowany do stawienia się na każde ujęte w planie zajęcia dydaktyczne, opiekuńcze i wychowawcze w miejscu ich prowadzenia – nawet wówczas, gdy jest pewien, że zajęcia te się nie odbędą, bo chodzi o edukację indywidualną, a uczeń jest długotrwale chory albo klasa wyjechała na wycieczkę. Nieobecność w miejscu pracy bez usprawiedliwienia lub bez wyraźnej zgody przełożonego może prowadzić do konsekwencji służbowych.
Jeśli tak właśnie spojrzymy na kwestię gotowości nauczyciela do zajęć, to mamy odpowiedź na pytania o wszelkie sytuacje związane z przewidywanym niezrealizowaniem tych zajęć.

Uwaga! Zatem jeśli zajęcia są ujęte w tygodniowym planie zajęć, to nawet jeśli z góry wiadomo, że nie dojdą do skutku (na przykład z powodu nieobecności uczniów), to nauczyciel musi koniecznie stawić się w pracy, aby zachować prawo do wynagrodzenia.
Jeśli w powyższej sytuacji dyrektor wyraźnie wskaże nauczycielowi, by ten jednak na zajęcia nie przychodził, to będzie oznaczało, że w ten sposób zadysponował nauczycielem i jego gotowością do realizacji zajęć – i tym samym potwierdził prawo do wynagrodzenia.

Jak dyrektor może zadysponować pracą nauczyciela, który nie może realizować zajęć z przyczyn jego niedotyczących

Warto zaznaczyć, że potwierdzenie gotowości do realizacji zajęć przez nauczyciela jest bardzo ważne dla dyrektora oraz dla sprawnego zarządzania szkołą czy placówką oświatową.
Karta nauczyciela stanowi bowiem w art. 35 ust. 3e, że nauczycielowi, który nie może zrealizować zajęć ponadwymiarowych z przyczyn go niedotyczących, można przydzielić do realizacji w czasie, w którym zostały zaplanowane godziny zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze lub wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów, o których mowa w art. 42 ust. 2 pkt 2 KN.

Można zatem wykorzystać gotowość takiego nauczyciela do prowadzenia zajęć, by zapewnić uczniom opiekę w sytuacji absencji innych nauczycieli, co jest też korzystne finansowo dla szkoły (bo zastępstwo takie jest już opłacone wynagrodzeniem za godziny ponadwymiarowe, do którego nauczyciel zachował prawo).

Uwaga! Przydzielenie innych zajęć – co trzeba podkreślić – nie jest jednak warunkiem, by bezczynny nauczyciel zachował prawo do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, których nie mógł zrealizować.

Problem z wynagrodzeniem za dni wolne od zajęć - kiedy nauczyciel może otrzymać wynagrodzenie

Okazuje się jednak, że nie zawsze, gdy nauczyciel pojawi się w szkole, będzie mógł zrealizować przydzielone godziny zajęć i otrzymać za to wynagrodzenie.

Taka niekorzystna sytuacja będzie np.:

• w dniu rozpoczęcia roku szkolnego,
• w dniu zakończenia roku szkolnego,
• w Dzień Edukacji Narodowej,
• w robocze dni przerw świątecznych,
• w tzw. dni dyrektorskie.

Wszystkie te dni są dla nauczycieli dniami wolnymi od zajęć – co nie jest równoznaczne ze zwolnieniem od pracy. I tu właśnie ujawnia się różnica pomiędzy gotowością do zajęć a gotowością do pracy. Bo nauczyciel – choć obecny w miejscu pracy i gotów do jej wykonywania – gotowością do realizacji zajęć w wymienione wyżej dni wykazać się nie może. Z prostego powodu: bo zajęcia w ogóle nie są w te dni przewidziane w planie.

Uwaga! Gotowość do zajęć może dotyczyć tylko tych zajęć, które są ujęte w planie.

Zatem za wszystkie wymienione wcześniej dni wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe nie może być naliczone, chyba że w ramach praktykowanych w tych dniach dyżurów opiekuńczych dyrektor przydzieli jednak nauczycielowi zajęcia wychowawcze i opiekuńcze – i to w wymiarze adekwatnym do czasu zajęć, jakie nauczyciel realizowałby, gdyby w tym dniu obowiązywał plan regularnych zajęć.

Zawieszenie zajęć - kiedy nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia

Dzień wolny od zajęć może być w szkole wyznaczony nagle, na skutek zawieszenia zajęć na podstawie art. 125a ustawy – Prawo oświatowe oraz przepisów rozporządzenia ministra edukacji narodowej i sportu z 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach. Z takimi sytuacjami mierzą się tej zimy szkoły, gdy prowadzenie zajęć nie jest możliwe z powodu niskiej temperatury zewnętrznej lub tej w salach lekcyjnych. To jest jednak sytuacja wyjątkowa, również niezależna od nauczycieli, i ci – gdy tylko wykażą się gotowością do prowadzenia zajęć – zachowują prawo także do wynagrodzenia za zajęcia niezrealizowane z powodu ich zawieszenia.

Wycieczka lub wyjście poza szkołę: tutaj nie ma wątpliwości

W świetle obecnych przesłanek zachowania prawa do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe nie budzi wątpliwości sytuacja, gdy nauczyciel jest w szkole, ale nie zrealizuje przydzielonych mu godzin, bo na przykład klasa wyjechała na wycieczkę albo poszła do kina czy teatru. W tym przypadku przyczyna ewidentnie nie dotyczy nauczyciela, wszak nie on, a dyrektor zdecydował o wyjeździe czy wyjściu klasy.

Natomiast do ciekawej sytuacji dochodzi w przypadku, gdy nauczyciel nie realizuje przydzielonych mu zajęć, bo jako opiekun wyjeżdża na wycieczkę albo udaje się z klasą poza szkołę. W tej sytuacji również przyczyna nie dotyczy samego nauczyciela, natomiast z gotowością do zajęć jest jednak pewien problem. Nauczyciel o takim wyjeździe lub wyjściu jest przecież z góry uprzedzony, w ogóle nie musi się przygotowywać do zajęć, które miał zaplanowane, a czasem nawet ze względów organizacyjnych w ogóle nie stawia się w szkole w czasie zajęć. Tu jednak resort edukacji bez wahania w wyjaśnieniach opublikowanych na stronie internetowej przyznaje prawo do wynagrodzenia. Wynika to jednak raczej z wykładni celowościowej niż literalnej. Nauczyciel będzie realizował zajęcia, choć o innym charakterze i trudno byłoby mu odmówić prawa do wynagrodzenia, skoro pracuje i to być może nawet w większym wymiarze niż przewidywał pierwotny plan. Zwłaszcza gdy wycieczka jest kilkudniowa albo nawet jednodniowa, ale powrót z niej przewidziany jest w godzinach popołudniowych, a może nawet wieczornych.

Doskonalenie zawodowe

Wycieczka z uczniami, wyjście do kina czy teatru oczywiście nie wyczerpują katalogu sytuacji, gdy nauczyciel opuszcza miejsce codziennej pracy, przez co nie może zrealizować przydzielonych mu godzin. Powodem opuszczenia przydzielonych godzin może być udział w szkoleniu czy innej formie doskonalenia zawodowego. Co ciekawe, Karta nauczyciela w art. 42 ust. 2 wskazuje samokształcenie i doskonalenie zawodowe nauczyciela wśród czynności, które składają się na ogólną, wynoszącą 40 godzin tygodniowo, normę czasu pracy.

Problem naliczenia wynagrodzenia nie pojawia się, gdy czas szkolenia, seminarium czy innej formy zdobywania wiedzy przypada na czas poza lekcjami i jednocześnie mieści się w ogólnej normie czasu pracy. Pojawia się jednak wtedy, gdy z terminami zajęć koliduje. Ministerstwo Edukacji Narodowej w interpretacji opublikowanej na swojej stronie internetowej wskazało, że w tych przypadkach nauczycielowi przysługuje zwolnienie od pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Powołuje się w przypadku szkoleń branżowych na art. 70c ust. 7 KN, a w przypadku innych form kształcenia na art. 103¹ par. 2 pkt 2 Kodeksu pracy (dalej: k.p.), który należy wg resortu stosować z uwagi na to, że nauczycielska pragmatyka nie reguluje zagadnienia w sposób zupełny. Przypomnijmy, że z 70c ust. 7 KN wynika, że dyrektor szkoły zwalnia nauczyciela odbywającego szkolenie branżowe z całości lub części dnia pracy, na czas niezbędny, aby punktualnie przybyć na szkolenie oraz na czas jego trwania, jeżeli organizacja szkolenia branżowego tego wymaga. Za czas zwolnienia z całości lub części dnia pracy nauczyciel zachowuje prawo do wynagrodzenia.

Z kolei w myśl art. 103¹ par. 2 pkt 2 k.p. pracownikowi podnoszącemu kwalifikacje zawodowe przysługuje zwolnienie z całości lub części dnia pracy, na czas niezbędny, by punktualnie przybyć na obowiązkowe zajęcia oraz na czas ich trwania.

Przepisy te mają finalnie prowadzić do konkluzji, że nauczyciel, który nie realizuje godzin ujętych w planie, nie zachowa prawa do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, ale otrzyma za ten dzień wynagrodzenie liczone wg zasad, jakie obowiązują przy ustalaniu wynagrodzenia urlopowego.

Jak twierdzi bowiem resort edukacji „na podstawie odesłania zawartego w art. 91c ust. 1 KN w tym zakresie mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy i aktów wykonawczych wydanych na jego podstawie. Zasady ustalania wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy zostały uregulowane w rozporządzeniu wydanym na podstawie upoważnienia zawartego w art. 297 Kodeksu pracy. Zgodnie z par. 5 ust. 1 rozporządzenia z 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy, przy ustalaniu wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy oraz za czas niewykonywania pracy, gdy przepisy przewidują zachowanie przez pracownika prawa do wynagrodzenia, stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop, z tym że składniki wynagrodzenia ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie od pracy lub okres niewykonywania pracy. W przypadku nauczycieli, zgodnie z regulacją przewidzianą w art. 67 ust. 1 zdanie drugie KN, w wynagrodzeniu za urlop wypoczynkowy uwzględnia się także wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe.”

Uwaga! Ze stanowiskiem resortu generalnie można się zgodzić, jednak trzeba podkreślić, że taka sytuacja będzie występować w przypadku zwolnienia całodziennego, gdy nauczyciel w ogóle nie realizuje przewidzianych planem zajęć (a więc zarówno tych, które wypełniają jego pensum, jak i tych wykraczających poza jego ramy).

Rozliczanie szkolenia, gdy zajęcia zostały częściowo zrealizowane

Niestety, nie da się powyższych zasad zastosować do takiej właśnie sytuacji, gdy nauczyciel realizuje zajęcia częściowo, a w części korzysta ze zwolnienia. Z racji bowiem tego, że czas pracy nie podlega pełnej ewidencji, a objęte rozliczeniem są realnie tylko zajęcia dydaktyczne, opiekuńcze i wychowawcze, to w mojej opinii należy ustalić, w jakim wymiarze nauczyciel zrealizował godziny w stosunku do obowiązującego planu, a w jakim to nie było możliwe. W takim wypadku:

• jeśli realnie wypracował godziny, które wyczerpują jego pensum przeliczone na wymiar dzienny lub mniej – to uznajemy jego prawo do normalnego podstawowego wynagrodzenia,
• jeśli natomiast pracował więcej – to uznajemy te godziny, które faktycznie wypracował, za ponadwymiarowe.

W tym celu można nawet pomocniczo użyć mechanizmu przeliczeniowego opisanego w art. 35 ust. 3f KN (reguluje on wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe w tygodniach, w których m.in. przypadają dni usprawiedliwionej nieobecności w pracy nauczyciela, dni ustawowo wolne od pracy lub dni, w których dla nauczyciela nie zaplanowano zajęć).

Stać się tak powinno dlatego, że choć udział nauczyciela w doskonaleniu wynika z reguły z polecenia dyrektora, a więc wobec braku realizacji zajęć jest przyczyną niedotyczącą nauczyciela, to jednak nie ma równocześnie podstaw, by uznać, że nauczyciel skierowany na szkolenie może pozostać w gotowości do realizacji zajęć. Proponowane rozwiązanie dotyczące przeliczenia wynagrodzenia z uwzględnieniem godzin wypracowanych – choć nieopisane wprost w żadnym z przepisów – jest jednak najbardziej racjonalne i adekwatne do specyfiki nauczycielskiej pracy.

Możliwe konsekwencje po latach

Skomplikowanych problemów dotyczących wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, które występują w praktyce funkcjonowania jednostek oświatowych, a obecnie muszą zostać rozwiązane przez dyrektorów szkół, jest niestety więcej, niż tu przytoczyliśmy. Niektóre wymagają zastosowania bardzo złożonych wykładni przepisów. Problem w tym, że rezultat tej interpretacji jest obecnie tylko opinią, która może zostać podważona – nawet po latach – gdy w sprawach spornych będą orzekać sądy. ©℗