Rozliczenie godzin ponadwymiarowych nauczycieli: nowela nakazuje wypłatę wyrównań do 6 lutego

W nowelizacji KN z 25 lipca 2025 r. ustawodawca wprowadził normy generalne, które ustaliły jednolity standard. W uzasadnieniu wskazywał m.in., że dotychczasowa „praktyka w zakresie ustalania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe jest bardzo różna w kraju i wymaga ujednolicenia, bowiem powoduje liczne spory sądowe, a także rodzi poczucie braku pewności prawa i poczucie niesprawiedliwości wśród nauczycieli”.

Niestety, już przy pierwszych wypłatach za godziny ponadwymiarowe za wrzesień 2025 r. okazało się, że nauczyciele są – delikatnie mówiąc – mocno rozczarowani nowymi zasadami. Oparto je bowiem na fundamentalnej regule, że skoro godziny ponadwymiarowe to praca dodatkowa (przydzielana tak naprawdę ponad etat), wynagrodzenie za nią powinno być wypłacane tylko w przypadku jej wykonania. Wprowadzono jednocześnie tylko dwa wyjątki, a mianowicie nauczyciel miał zachowywać prawo do wynagrodzenia za niezrealizowane dodatkowe godziny, gdy:

• przepadły one z tego powodu, że uczeń w nauczaniu indywidualnym był nieobecny na zajęciach, do których gotów był nauczyciel oraz
• nie prowadził zajęć z powodu nieobecności uczniów z danej klasy, ale w zamian za to w tym samym dniu przydzielono mu inne zajęcia opiekuńcze lub wychowawcze.

Uwaga! W przypadku wielu szkół i placówek oświatowych nowe zasady oznaczały fundamentalną zmianę w stosunku do dotychczasowej praktyki, zgodnie z którą na ogół nauczyciel otrzymywał wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe niemal zawsze, gdy tylko był w szkole – nawet gdy zajęcia z rozmaitych przyczyn się nie odbywały.

Wynagrodzenie za godziny zrealizowane zasadą

Jeśli spojrzymy na definicję ustawową (zgodnie z którą przez godzinę ponadwymiarową rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin tych zajęć), to może się wydawać, że wskazane wyżej nowe zasady były uczciwe. Przecież w innych branżach nie płaci się za nadgodziny, w których pracownik faktycznie nie pracował. Jednak nie można nie zauważyć, że rzeczywistość szkolna jest dużo bardziej złożona. Przede wszystkim definicja godzin ponadwymiarowych wraz z regulacjami dotyczącymi rozliczeń zrealizowanych godzin sprawiają, że godziną ponadwymiarową dla nauczyciela, któremu taka została przydzielona w planie, praktycznie zawsze będzie ta, której nie zrealizuje. Niestety, zaczęli je tracić również w sytuacjach, gdy mimo obecności w szkole albo wykonywania innych zadań służbowych nie realizowali przydzielonych godzin ponadwymiarowych. Tak było na przykład w sytuacji wyjazdu klasy na wycieczkę, wyjścia do kina, udziału nauczyciela w szkoleniu, a nawet wyjścia służbowego po odbiór nagrody organu prowadzącego.

Odpowiedź na postulaty środowiska - co się zmieniła najnowsza nowelizacja

Nasilające się niezadowolenie środowiska nauczycielskiego, wywołane utratą nierzadko znacznych kwot, skłoniło rząd do reakcji. Korzystając z szybkiej ścieżki poselskiej, ustawodawca dokonał kolejnej nowelizacji (ustawa z 21 listopada 2025 r. o zmianie ustawy – Karta nauczyciela), której celem – zgodnie z uzasadnieniem – było „zapewnienie nauczycielom prawa do wynagrodzenia za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe w szerszym zakresie niż dotychczas”.

I tak, od 1 stycznia 2026 r. art. 35 ust. 3e KN stanowi, że wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe przysługuje również w przypadku, gdy niezrealizowanie przez nauczyciela przydzielonych godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych nastąpiło z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a nauczyciel był gotów do realizacji tych zajęć. W takiej sytuacji nauczycielowi można przydzielić do realizacji w czasie, w którym zostały zaplanowane godziny zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych szkoły, w tym zajęcia opiekuńcze lub wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów, o których mowa w art. 42 ust. 2 pkt 2 KN.

Jak rozumieć gotowość i inne wątpliwości wokół najnowszych zmian w prawie

Czy taka regulacja usatysfakcjonuje nauczycieli i rozwiąże wszystkie problemy? Czas pokaże. Już samo nowe brzmienie przepisu rodzi jednak wątpliwości. Przede wszystkim KN posługuje się pojęciem „gotowości nauczyciela do realizacji zajęć”, które nie jest zdefiniowane i będzie interpretowane, bo właśnie owa gotowość stanowi przesłankę dla zachowania prawa do wynagrodzenia. W uzasadnieniu noweli resort oświaty wskazał, że „nauczyciele otrzymają zatem wynagrodzenie za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe w różnych przypadkach nieodbycia zajęć z przyczyn leżących po stronie szkoły, a nie nauczyciela, np. z powodu nieobecności ucznia na zajęciach, które są z nim prowadzone indywidualnie, wyjazdu klasy na wycieczkę, wyjścia klasy na jakieś wydarzenie poza szkołą, itp.”. Wyliczenie to nie obejmuje jednak wszystkich sytuacji, w których nauczyciel nie realizuje godzin ponadwymiarowych z przyczyn od niego niezależnych.

Powstaje np. pytanie: czy w sytuacji udziału nauczyciela w planowanym od dłuższego czasu szkoleniu czy konferencji mamy do czynienia z jego gotowością do realizacji zajęć? Biorąc pod uwagę literalne brzmienie nowego przepisu, raczej należy to wykluczyć.

A jak potraktować wycieczkę, na którą nauczyciel jedzie jako opiekun z klasą 5A, a przez to nie realizuje godzin z 6B? W tym przypadku też nie można mówić o gotowości do realizacji zajęć ujętych w planie, nauczyciel wprawdzie realizuje wówczas zajęcia i to nawet być może czasowo ekwiwalentne względem tych, które miał zaplanowane, ale o innym charakterze, bo wychowawcze i opiekuńcze. Zapewne w tym zakresie doczekamy się interpretacji resortu edukacji korzystnej dla środowiska nauczycielskiego, ale można przecież było dopracować przepisy i rozwiać wątpliwości na etapie prac legislacyjnych.

Analiza nowego brzmienia art. 35 ust. 3f KN, w którym jest zawarty algorytm do rozliczania realizowanych w ujęciu tygodniowym godzin ponadwymiarowych w różnych sytuacjach – gdy belfer jest nieobecny w pracy, nie ma zaplanowanych zajęć albo też gdy dany miesiąc rozpoczyna się lub kończy niepełnym tygodniem – prowadzi do wniosku, że nauczyciel nadal nie otrzyma wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe, które przepadną z powodu braku zajęć w:

• dniu rozpoczęcia lub zakończenia roku szkolnego,
• Dzień Edukacji Narodowej czy
• tzw. dniach dyrektorskich.

Uwaga! Strata ta była dla nauczycieli szczególnie dotkliwa, dlatego można z dużym prawdopodobieństwem założyć, że również w tym zakresie nowe przepisy okażą się dla środowiska rozczarowujące.

Wsteczna moc nowych reguł

Niezwykle istotną dla samorządów kwestią, wynikającą z przyjętej zmiany, jest przepis końcowy, który nową regulację dotyczącą prawa nauczyciela do wynagrodzenia w przypadkach niezrealizowania godzin ponadwymiarowych wprowadza w życie 1 stycznia 2026 r., ale z mocą obowiązującą od 1 września 2025 r. Co to oznacza w praktyce? To, że na niezrealizowane przez nauczycieli godziny ponadwymiarowe w okresie minionych czterech miesięcy trzeba spojrzeć ponownie i dokładnie przeanalizować osobno każdy przypadek. To bezdyskusyjny obowiązek każdej ze szkół i placówek oświatowych! Zwłaszcza, że zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe przypadające do realizacji w okresie od 1 września 2025 r. do 31 grudnia 2025 r., przysługujące nauczycielowi w związku z nowym brzmieniem art. 35 ust. 3e KN, wypłaca się do 6 lutego 2026 r.

Zatem wraz z rozliczeniem godzin ponadwymiarowych zrealizowanych za styczeń 2026 r. należy każdemu nauczycielowi wypłacić także wyrównanie – oczywiście, jeśli po analizie okaże się, że według nowych zasad należało mu się wynagrodzenie, a był go pozbawiony (np. w przypadku niezrealizowania godzin ponadwymiarowych w związku z wyjściem klasy do kina czy wyjazdem na wycieczkę). Czasu na naliczenie wyrównań jest więc niewiele, zwłaszcza że trzeba prześledzić, jak każdy nauczyciel pracował w okresie minionych czterech miesięcy i w jakich sytuacjach nie otrzymał wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe.

Uwaga!Nie będzie to zadanie łatwe, bo należy ustalić, czy nauczyciel, który nie realizował godzin ponadwymiarowych, pozostawał w gotowości do realizacji tych zajęć.

I tu może się pojawić kolejny problem, bowiem niewątpliwie często w takich sytuacjach nauczyciele, którzy w okresie minionych czterech miesięcy wiedząc, że nie zrealizują godzin ponadwymiarowych na przykład z powodu wyjazdu uczniów na wycieczkę i że nie otrzymają z tego tytułu wynagrodzenia – byli nieobecni w tym czasie w szkole (jeśli nie przydzielono im żadnych innych zadań). Z powodu braku pełnej ewidencji czasu pracy zweryfikowanie tego może być dziś po prostu niemożliwe.

Nie wszyscy będą zadowoleni. Gminy muszą przeanalizować godziny ponadwymiarowe

W lutym nauczyciele, którzy w arkuszu organizacyjnym na ten rok szkolny mieli przydzielone godziny ponadwymiarowe, mogą spodziewać się rozliczenia za okres wrzesień – grudzień 2025 r. Jakiego rzędu będą to kwoty? Z pewnością bardzo różne – zależą od indywidualnej sytuacji, w szczególności od liczby przydzielonych godzin ponadwymiarowych, tego, ile z nich nie zostało zrealizowanych, oraz od tego, za ile z nich wynagrodzenie należało się według poprzedniego brzmienia przepisów.

Każda odzyskana złotówka może ucieszyć nauczyciela, ale niekoniecznie szkoły, których fundusze płac zostaną obciążone wyrównaniami sięgającymi tysięcy lub nawet dziesiątek tysięcy złotych. Jako że szkoły nie dysponują własnymi środkami, a finansowane są praktycznie w całości przez organy prowadzące, to wprowadzone przez rząd nowe zasady rozliczania godzin ponadwymiarowych oznaczają wydatki, które często nie były uwzględnione w budżetach. To pokazuje, jak dynamicznie zmieniają się finanse samorządów – jeszcze jesienią jednostki odnotowywały oszczędności dzięki rygorystycznym zasadom naliczania wynagrodzeń za dodatkową pracę nauczycieli, a początek nowego roku wymusza wypłatę wyrównań, które mogą całkowicie wyzerować te wcześniejsze oszczędności. ©℗