Osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, musi je zwrócić wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, ustalanymi według zasad i w wysokości określonych w przepisach prawa cywilnego. Co do zasady odsetki nalicza się od dnia następującego po wypłacie świadczenia do dnia uregulowania należności, zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.).

Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża osobę, która uzyskała je w złej wierze. Dotyczy to zarówno przypadków uprzedniego pouczenia o braku prawa do świadczenia, jak i sytuacji posłużenia się nieprawdziwymi zeznaniami, fałszywymi dokumentami albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia ZUS w błąd, a także wykonywania pracy zarobkowej w czasie zwolnienia lekarskiego lub wykorzystywania zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z jego celem.

Nieprawdziwe informacje

Jeżeli wypłacenie nienależnych świadczeń zostało spowodowane przekazaniem przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość, obowiązek zwrotu tych świadczeń wraz z odsetkami obciąża odpowiednio płatnika składek lub inny podmiot, za cały okres, za który nienależne świadczenia zostały wypłacone (art. 84 ust. 6 u.s.u.s.).

Ważne

W praktyce dotyczy to pracodawcy, który podał nieprawdziwe dane w dokumentach dotyczących swego pracownika lub zleceniobiorcy – np. w zaświadczeniu o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, zgłoszeniu do ubezpieczenia lub w świadectwie pracy. Stanowisko to potwierdził Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 2 lutego 2023 r. (sygn. akt III AUa 1078/21), stwierdzając, że wypłata przez ZUS wraz ze świadczeniem emerytalnym ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy, dokonana wskutek błędnych informacji przekazanych przez byłego pracodawcę, stanowi świadczenie nienależnie pobrane, które pracodawca jest zobowiązany zwrócić. Oznacza to, że płatnik może być zobowiązany do zwrotu określonych kwot, mimo że nie był ich beneficjentem.

Wybór dłużnika przez ZUS

Warto zaznaczyć, że w obecnym orzecznictwie sądowym utrwalił się pogląd, zgodnie z którym dochodzenie należności od płatnika nie musi być uwarunkowane wcześniejszym jej dochodzeniem od osoby, która pobrała nienależne świadczenie. Stanowisko to wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z 7 lutego 2018 r. (sygn. akt II UK 673/16), wskazując, że jeżeli spełnione są przesłanki odpowiedzialności zarówno po stronie świadczeniobiorcy, jak i płatnika przekazującego nieprawdziwe dane, ZUS może zdecydować, od którego z tych podmiotów będzie dochodził należności, kierując się także skutecznością egzekucji.

Pogląd ten został następnie potwierdzony w uchwale siedmiu sędziów SN z 11 grudnia 2019 r. (sygn. akt III UZP 7/19). Sąd przyjął, że regulacje ustawowe nie wymagają od ZUS zamierzającego dochodzić od płatnika składek zwrotu nienależnie wypłaconego świadczenia, aby uprzednio wyczerpał wszelkie dostępne środki względem ubezpieczonego, który nienależnie pobrał świadczenie. W konsekwencji odpowiedzialność płatnika ma charakter samodzielny i obowiązek zwrotu świadczenia może być dochodzona niezależnie od obowiązku zwrotu świadczenia, spoczywającego bezpośrednio na osobie, która je pobrała.

Dwa reżimy odpowiedzialności

Prezentowany obecnie przez SN pogląd jest zgodny z brzmieniem ustawy, ponieważ odpowiedzialność płatnika składek funkcjonuje równolegle z regułą odpowiedzialności przewidzianą w art. 84 ust. 1 u.s.u.s. Jednocześnie w orzecznictwie wskazuje się również, że art. 84 ust. 6 u.s.u.s. odnosi się do sytuacji, w których przekazanie przez płatnika składek lub inny podmiot nieprawdziwych danych doprowadziło do wypłaty świadczeń nienależnych, ale takich, których nie można zakwalifikować jako świadczeń w rozumieniu art. 84 ust. 2 u.s.u.s., a więc takich, za które odpowiada świadczeniobiorca. Na taki zakres zastosowania przepisu zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 października 2025 r. (sygn. akt III USK 177/25).

Wina płatnika

W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że odpowiedzialność płatnika składek ma charakter odpowiedzialności deliktowej, opartej na winie sprawcy. Sąd Najwyższy w wyrokach z: 16 maja 2017 r. (sygn. akt I UK 186/17) oraz 3 marca 2020 r. (sygn. akt II UK 306/16) wskazał, że przekazanie ZUS nieprawdziwych danych stanowi czyn niedozwolony, a przypisanie obowiązku zwrotu wymaga ustalenia winy polegającej na niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu obowiązku przekazania wymaganych informacji, w szczególności na niedochowaniu należytej staranności. W konsekwencji przyjmuje się, że podstawą odpowiedzialności płatnika jest zawinione naruszenie obowiązków informacyjnych. Pogląd ten, choć korzystny dla płatników, bywa jednak kwestionowany; wskazuje się bowiem na autonomię prawa ubezpieczeń społecznych oraz brak wyraźnego odesłania do konstrukcji odpowiedzialności deliktowej wynikającej z prawa cywilnego.

Przemilczenie też jest błędem

Płatnik składek odpowiada również wtedy, gdy przekazał nieprawdziwe dane. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przez „nieprawdziwe dane”, o których mowa w art. 84 ust. 6 u.s.u.s., należy rozumieć informacje zawarte w dokumentach, które są niezgodne z prawdą, z rzeczywistością lub ze stanem faktycznym, a więc kłamliwe, zmyślone lub nierzeczywiste (zob. wyrok SN z 7 lutego 2018 r., sygn. akt II UK 673/16).

Taki charakter mogą mieć nie tylko informacje wykazywane przez płatnika, lecz także brak danych o okolicznościach, które wpływają na prawo do świadczenia lub jego wysokość, jeżeli nie zostały przez niego ujawnione. Pominięcie takich informacji oznacza bowiem potwierdzenie przez wystawiającego zaświadczenie niezaistnienia danego faktu, jak np. niewskazanie okresu urlopu bezpłatnego pracownika. W szczególności w wyroku z 5 października 2022 r. (sygn. akt II USKP 34/22), Sąd Najwyższy przyjął, że pojęcie nieprawdziwych danych obejmuje także przemilczenie okoliczności mającej znaczenie dla prawa do świadczenia lub jego wysokości. Jednocześnie podkreśla się, że jeśli ZUS zaniedbał własne obowiązki polegające na dokładnym i merytorycznym sprawdzeniu dokumentów zgłoszeniowych do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego, to nie może obciążać płatnika skutkami tych zaniechań (por. wyrok SN z 16 marca 2023 r., sygn. akt I USKP 10/22). Innymi słowy, konsekwencje błędów po stronie ZUS nie mogą być przerzucane na płatnika składek. ©℗

Podstawa prawna

art. 84 ust. 1 i 2, ust. 6 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 350, ost.zm. Dz.U. z 2026 r. poz. 26).