Gminie nie wolno potrącić należności z tytułu zaległego podatku od nieruchomości z nadpłaty czynszu

Z przedstawionego stanu faktycznego wynika, że gmina i spółka pozostają wobec siebie jednocześnie w relacji wierzyciela i dłużnika. Jednak wzajemne wierzytelności dotyczą należności różnego rodzaju: publicznoprawnych – z tytułu zobowiązania podatkowego oraz cywilnoprawnych – z tytułu umów dzierżawy.

Zobowiązanie podatkowe spółki ma źródło normatywne w przepisach ustawy o podatkach i opłatach lokalnych, natomiast zobowiązanie gminy z tytułu dzierżawy ma charakter cywilnoprawny a podstawa zawarta jest w przepisach Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.). Trzeba też pamiętać, że obowiązują odmienne zasady dokonywania potrąceń w odniesieniu do należności cywilnoprawnych oraz publicznoprawnych.

Jakie regulacje obowiązują przy potrącaniu należności cywilnoprawne

W przypadku należności cywilnoprawnych trzeba stosować przepisy k.c., w szczególności art. 498 par. 1 i 2 w związku z art. 1 tej ustawy. Wynika z nich, że gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie wierzycielami i dłużnikami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością drugiej strony, jeżeli: – przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku, – obie wierzytelności są wymagalne, – mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym.

Wskutek potrącenia wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 27 marca 2025 r. (sygn. akt I CSK 3778/23) podkreślił, że potrącenie następuje na mocy jednostronnego oświadczenia woli, a jego skutki nie są uzależnione od uprzedniego wezwania do zapłaty.

Zobowiązania podatkowe: zasady potrącania

Odmiennie ukształtowane są zasady potrącania zobowiązań podatkowych. W tym zakresie stosuje się przepisy art. 64–65 ustawy – Ordynacja podatkowa (dalej: o.p.). Zgodnie z art. 64 par. 1 o.p., zobowiązania podatkowe oraz zaległości podatkowe wraz z odsetkami za zwłokę w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa mogą – na wniosek podatnika – podlegać potrąceniu wyłącznie z określonymi w tym przepisie, wzajemnymi, bezspornymi i wymagalnymi wierzytelnościami podatnika wobec Skarbu Państwa. Katalog tych wierzytelności ma charakter zamknięty.

Na mocy art. 65 o.p. analogiczne uprawnienie przysługuje podatnikom również w relacjach z gminą, powiatem lub województwem, jednak wyłącznie w przypadkach enumeratywnie wskazanych w tym przepisie, m.in. z tytułu odszkodowań lub prawomocnych orzeczeń sądowych.

W analizowanym stanie faktycznym nadpłata z tytułu czynszu dzierżawnego nie mieści się w żadnej z kategorii wierzytelności wymienionych w art. 64 ani w art. 65 o.p., co wyklucza możliwość jej potrącenia z zaległością podatkową.

Praktyka RIO

Stanowisko takie potwierdziła Regionalna Izba Obrachunkowa w Katowicach w wystąpieniu pokontrolnym z 20 stycznia 2026 r. (znak: WK.610.36.2025.4). Izba stwierdziła w jednej z gmin nieprawidłowość polegającą na zaliczaniu nadpłat z tytułu należności cywilnoprawnych na poczet zaległości publicznoprawnych. RIO wskazała, że dokonanie takiej kompensaty narusza art. 64 i art. 65 o.p. oraz art. 498 k.c., podkreślając, iż katalog przypadków dopuszczalnej kompensaty ma charakter zamknięty i nie podlega wykładni rozszerzającej. ©℗