Zachowek - jak obliczyć, komu przysługuje, kalkulator kwot

Komu przysługuje zachowek?

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, uprawnieni do zachowku są:

• zstępni spadkodawcy (dzieci, wnuki),
• małżonek,
• rodzice spadkodawcy - o ile byliby powołani do spadku z ustawy.

Warunkiem jest to, aby osoby te były powołane do spadku z ustawy.

Jaka część udziału spadkowego stanowi zachowek?

Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje, że zachowek wynosi:

• 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadałby przy dziedziczeniu ustawowym - jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni,
• 1/2 wartości tego udziału - w pozostałych przypadkach.

Kiedy powstaje roszczenie o zapłatę?

Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku:

• w postaci darowizny, albo
• w postaci powołania do spadku, albo
• w postaci zapisu

- przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia (art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego).

Przy ustalaniu wysokości należnego zachowku na jego poczet zalicza się również - na zasadach określonych w art. 996-997 Kodeksu cywilnego - świadczenia otrzymane od fundacji rodzinnej oraz mienie uzyskane w związku z jej rozwiązaniem.

Kogo uwzględnia się przy ustalaniu udziału spadkowego?

Przy ustalaniu udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia zachowku, art. 992 Kodeksu cywilnego nakazuje:

• uwzględniać także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili,
• nie uwzględniać spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.

To istotne, bo wpływa na to, jaki udział spadkowy przypadałby uprawnionemu - a od tego liczy się zachowek.

Co stanowi podstawę obliczeń?

Co dolicza się do spadku?

Art. 993 Kodeksu cywilnego wskazuje, że przy obliczaniu zachowku:

• nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń,
• dolicza się do spadku (stosownie do dalszych przepisów):
• darowizny,
• zapisy windykacyjne.

Dodatkowo - w związku z fundacją rodzinną - art. 993 § 2–3 Kodeksu cywilnego stanowi, że dolicza się także:

• fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony przez spadkodawcę do fundacji ustanowionej przez niego, jeżeli fundacja rodzinna nie została ustanowiona w testamencie,
• mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej - do wartości nie większej niż wysokość wniesionego funduszu założycielskiego.

Czego nie dolicza się do spadku?

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku:

• drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach,
• darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty (licząc wstecz od otwarcia spadku) na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.

Dodatkowe wyłączenia:

• przy zachowku należnym zstępnemu nie dolicza się darowizn uczynionych, gdy spadkodawca nie miał zstępnych(chyba że darowizna nastąpiła na mniej niż 300 dni przed urodzeniem zstępnego),
• przy zachowku należnym małżonkowi nie dolicza się darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa.

Jak ustala się wartość składników doliczanych?

• Darowizna: według stanu z chwili dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.
• Zapis windykacyjny: według stanu z chwili otwarcia spadku, a według cen z chwili ustalania zachowku.
• Fundusz założycielski i mienie z rozwiązania fundacji rodzinnej: według stanu z chwili przekazania, a według cen z chwili ustalania zachowku; przy mieniu z rozwiązania - porównuje się wartości z uwzględnieniem art. 993 § 3 Kodeksu cywilnego.

Jak obliczyć zachowek krok po kroku?

Krok 1. Ustal udział ustawowy uprawnionego

Ustal, jaki udział przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, z uwzględnieniem art. 992 Kodeksu cywilnego.

Krok 2. Ustal substrat zachowku

Czysta wartość spadku (aktywa minus długi spadkowe), darowizny i zapisy windykacyjne podlegające doliczeniu, ewentualnie fundusz założycielski oraz mienie związane z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, jeśli podlegają doliczeniu.

Krok 3. Zastosuj właściwy ułamek zachowku

1/2 albo 2/3

WzórZachowek = Substrat × (udział ustawowy) × (1/2 albo 2/3)

Krok 4. Sprawdź, co zalicza się na poczet zachowku

Zgodnie z art. 996-997 Kodeksu cywilnego na należny zachowek zalicza się m.in.:

• darowizny i zapisy windykacyjne uczynione na rzecz uprawnionego (a w przypadku dalszego zstępnego - także na rzecz jego wstępnego),
• świadczenia od fundacji rodzinnej i mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej przekazane na rzecz uprawnionego (analogicznie także na rzecz wstępnego dalszego zstępnego),
• ponadprzeciętne koszty wychowania i wykształcenia poniesione przez spadkodawcę na rzecz zstępnego,
• ponadprzeciętne koszty zrealizowanego przez fundację rodzinną obowiązku alimentacyjnego ciążącego na spadkodawcy - na rzecz zstępnego.

W praktyce oznacza to, że po wyliczeniu „teoretycznej” kwoty zachowku należy ją pomniejszyć o wartości zaliczane na poczet zachowku.

Tabela zachowku - wysokość zachowku i ułamek udziału ustawowego

Przykładowe wyliczenia - jak obliczyć zachowek w praktyce?

Poniższe przykłady pokazują mechanizm z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przykład 1 - dwoje dorosłych dzieci, brak doliczeń

Substrat zachowku: 600 000 zł. Udział ustawowy dziecka: 1/2. Ułamek zachowku: 1/2.

Zachowek: 600 000 zł × 1/2 × 1/2 = 150 000 zł

Przykład 2 - jedno małoletnie dziecko, brak doliczeń

Substrat zachowku: 900 000 zł. Udział ustawowy dziecka: 1/1. Ułamek zachowku: 2/3.

Zachowek: 900 000 zł × 2/3 = 600 000 zł.

Przykład 3 - darowizna zaliczana na poczet zachowku (art. 996 Kodeksu cywilnego)

Substrat zachowku: 800 000 zł. Udział ustawowy uprawnionego: 1/2. Ułamek zachowku: 1/2.

Zachowek „teoretyczny”: 800 000 zł × 1/2 × 1/2 = 200 000 zł.

Uprawniony otrzymał od spadkodawcy darowiznę zaliczaną na poczet zachowku o wartości 60 000 zł.

Zachowek do zapłaty: 140 000 zł.

Od kogo można żądać zapłaty i w jakiej kolejności?

Co do zasady roszczenie o zapłatę zachowku kieruje się przeciwko spadkobiercy.

Jeżeli uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobiercy, przepisy przewidują dalszą odpowiedzialność:

• zapisobiercy windykacyjnego - w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego,
• obdarowanego - w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny,
• fundacji rodzinnejustanowionej przez spadkodawcę (w przypadku doliczenia funduszu założycielskiego) - w granicach wzbogacenia będącego skutkiem pokrycia funduszu,
• osoby, która otrzymała mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej - w granicach wzbogacenia.

W przypadku wielu obdarowanych lub wielu osób otrzymujących mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, odpowiedzialność co do zasady aktualizuje się z uwzględnieniem kolejności wynikającej z art. 1001 Kodeksu cywilnego (wcześniejszy odpowiada dopiero, gdy nie da się uzyskać od późniejszego).

Przepisy przewidują także ograniczenia odpowiedzialności, gdy zobowiązany sam jest uprawniony do zachowku.

Odroczenie, raty i obniżenie zachowku

Zobowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku może żądać:

• odroczenia terminu płatności,
• rozłożenia na raty,
• w wyjątkowych przypadkach - obniżenia zachowku na podstawie art. 997¹ Kodeksu cywilnego albo art. 5 Kodeksu cywilnego,

przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego oraz zobowiązanego.

Jeżeli roszczenie jest rozłożone na raty, łączny okres spłaty co do zasady nie może przekroczyć 5 lat, a w wypadkach szczególnie uzasadnionych - po ingerencji sądu - może zostać wydłużony do 10 lat.

Przedawnienie roszczeń o zachowek

Art. 1007 Kodeksu cywilnego przewiduje różne terminy przedawnienia:

• roszczenia uprawnionego o zachowek oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń: 5 lat od ogłoszenia testamentu,
• roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego lub darowizny: 5 lat od otwarcia spadku,
• roszczenia przeciwko fundacji rodzinnej (fundusz założycielski) oraz osobie obowiązanej z tytułu mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej: 5 lat od otwarcia spadku.

Podsumowanie

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i - w określonych sytuacjach - rodzicom spadkodawcy, o ile byliby powołani do spadku z ustawy. Wysokość zachowku oblicza się jako 1/2 albo 2/3 wartości udziału ustawowego, liczonego od substratu zachowku uwzględniającego m.in. doliczane darowizny, zapisy windykacyjne oraz - w odpowiednich przypadkach - elementy związane z fundacją rodzinną. Na poczet zachowku zalicza się m.in. darowizny, zapisy windykacyjne oraz określone świadczenia z fundacji rodzinnej.

FAQ - zachowek, dziedziczenie, testament

1. Komu przysługuje zachowek?

Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.

2. Ile wynosi zachowek: połowa czy dwie trzecie?

Co do zasady połowę udziału ustawowego, a dwie trzecie - jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo małoletni zstępny.

3. Co dolicza się do spadku przy obliczaniu zachowku?

Dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne, a także - w określonych przypadkach - fundusz założycielski fundacji rodzinnej oraz mienie w związku z jej rozwiązaniem.

4. Czy każda darowizna wpływa na zachowek?

Nie. Nie dolicza się m.in. drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz - co do zasady - darowizn sprzed ponad 10 lat na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców i uprawnionych.

5. Kiedy roszczenie o zachowek się przedawnia?

Zasadniczo po 5 latach - w zależności od podstawy roszczenia termin liczy się od ogłoszenia testamentu albo od otwarcia spadku.

Źródła informacji

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1071)