Renty i emerytury przysługują co do zasady osobom, które spełnią wszystkie ustawowe warunki. Odstępstwem od tej reguły są świadczenia w drodze wyjątku. Przysługują one, gdy ze względu na różne okoliczności życiowe dana osoba nie spełnia kryteriów otrzymania ich w zwykłym trybie. Na mocy art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 504; dalej: ustawa emerytalna) kompetencje do ich przyznania ma m.in. prezes ZUS.
W ramach powyższej regulacji rozpatruje się prawo do emerytury lub renty, o które dana osoba ubiegała się w postępowaniu zwykłym i którego jej odmówiono, bo nie spełniła ustawowych warunków. Z uprawnień przewidzianych w tym przepisie mogą skorzystać ubezpieczeni i członkowie ich rodziny, którzy wypełnią zawarte w nim wymogi (patrz infografika). Brak choćby jednej z przesłanek wyklucza przyznanie świadczenia.