Utrata prawa do zasiłku – czy nowe przepisy eliminują wątpliwości

Zgodnie z nadal obowiązującym brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej ubezpieczony, który w okresie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową lub wykorzystuje zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z jego celem, traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia.

Od 13 kwietnia przepis po zmianie będzie stanowił, że ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy:

• wykonuje pracę zarobkową lub
• podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.

Dodatkowo do art. 17 zostaną dodane ust. 1a i 1b, które wprowadzą definicje pojęć użytych w ust. 1.

▶ Zgodnie z ust. 1a przez pracę zarobkową należy rozumieć każdą czynność o charakterze zarobkowym, niezależnie od stosunku prawnego stanowiącego podstawę jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Za taką istotną okoliczność nie będzie mogło zostać uznane polecenie pracodawcy.

▶ W myśl ust. 1b aktywnością niezgodną z celem zwolnienia od pracy będą wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.

Spory o pracę zarobkową

Na szczególną uwagę zasługuje wprowadzenie definicji pracy zarobkowej, która dotychczas nie była uregulowana w ustawie. Pojęcie to było wprawdzie rekonstruowane w orzecznictwie, jednak wypracowana linia orzecznicza nie zawsze miała jednolity charakter. Wątpliwości pojawiały się zwłaszcza w sprawach dotyczących osób prowadzących pozarolniczą działalność w formie jednoosobowej działalności. Przyjmując szerokie rozumienie pracy zarobkowej jako wszelkich czynności zmierzających do osiągnięcia zarobku, ZUS uznawał niekiedy, że także np. podpisanie faktury przez przedsiębiorcę, który pobiera zasiłek chorobowy, stanowi wykonywanie takiej pracy. W odwołaniach przedsiębiorcy bronili się natomiast, że podjęcie określonych czynności było konieczne ze względu np. na formalnoprawne wymogi związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Incydentalna aktywność

W ostatnich latach przeważało stanowisko wyrażone np. w postanowieniu Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2025 r. (sygn. akt III USK 288/24). W uzasadnieniu SN stwierdził, że „wymieniona w art. 17 ust. 1 ustawy z 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa praca zarobkowa jako negatywna przesłanka prawa do zasiłku chorobowego nie może być utożsamiana z każdą aktywnością ludzką zmierzającą do osiągnięcia zarobku realizowana na każdej podstawie prawnej. W przypadkach sporadycznych, incydentalnych i wymuszonych okolicznościami przejawów aktywności zawodowej przyjmuje się możliwość wyłączenia stosowania tego przepisu”.

Każdorazowo sprawa wymagała jednak indywidualnej oceny, poprzedzonej ustaleniem, jakie czynności składały się na prowadzenie działalności w jej standardowym zakresie, a jakie były podejmowane przez przedsiębiorcę w okresie orzeczonej niezdolności do pracy, za który pobierał zasiłek.

Stopniowalność zachowań

W wyroku z 14 maja 2024 r. (sygn. akt II USKP 123/23) SN wskazał, że przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej konieczne jest uwzględnienie swoistej „stopniowalności” zachowań osoby prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą, wynikającej ze specyfiki tej formy aktywności. Uznanie, że w okresie niezdolności do pracy wykonywana była praca zarobkowa, jest zasadne wówczas, gdy przedsiębiorca przejawia aktywność zawodową taką samą lub zbliżoną do tej, którą podejmował w okresie zdolności do pracy.

Natomiast ograniczenie tej aktywności do sporadycznych, incydentalnych i wymuszonych – np. przepisami prawa – czynności, takich jak podpisanie dokumentu (zwłaszcza urzędowego), sporządzenie rachunku lub faktury w celu dochowania ustawowego lub umownego terminu, o ile nie pozostają one w sprzeczności z celem zwolnienia, nie uzasadnia zastosowania art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej.

Restrykcyjne podejście do działalności w okresie choroby

Zdarzało się jednak, że SN przyjmował bardziej restrykcyjne podejście do tej kwestii, czego wyrazem jest wyrok z 24 października 2023 r. (sygn. akt I USKP 59/22). W orzeczeniu tym wskazał, że prawo do zasiłku chorobowego traci ubezpieczony prowadzący jednoosobową pozarolniczą działalność gospodarczą, który nie zawiesił jej na czas orzeczonej niezdolności do pracy, w wyniku czego była ona nadal faktycznie wykonywana i przynosiła dochód. Dotyczyło to sytuacji, w której – mimo że część usług była realizowana przez inne osoby – ubezpieczony sprawował stały nadzór nad firmą oraz podejmował wszystkie czynności o charakterze formalnym, takie jak wystawianie faktur (przygotowywanych przez biuro rachunkowe), wynajęcie garażu przeznaczonego do wykonywania części usług wraz z regularnym opłacaniem czynszu, prowadzenie działań reklamowych w internecie czy dokonywanie zakupów materiałów.

Znaczenie zmian dla przedsiębiorców

Po wejściu w życie nowelizacji nie będzie już wątpliwości, że czynności incydentalne nie powodują utraty prawa do zasiłku chorobowego ani innych świadczeń. Zmiana ta ma szczególne znaczenie dla osób prowadzących poza rolniczą działalność gospodarczą, na których – obok bieżących zadań związanych z funkcjonowaniem firmy – spoczywają również obowiązki wynikające z odrębnych przepisów regulujących jej prowadzenie.

Polecenie pracodawcy

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt tej nowelizacji, a mianowicie wyraźne wskazanie w art. 17 ust. 1a ustawy zasiłkowej, że polecenie pracodawcy nie jest czynnością incydentalną. Pracodawca nie jest bowiem uprawniony do zobowiązania pracownika do wykonywania pracy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy, który stanowi czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Wydanie takiego polecenia może stanowić wykroczenie, a w skrajnych przypadkach nawet przestępstwo. [przykład 1 s. D1]

przykład 1

przykład 2

Cel zwolnienia a dopuszczalne działania

Druga z definicji wprowadzonych do ustawy zasiłkowej od 13 kwietnia 2026 r. – dotycząca aktywności niezgodnej z celem zwolnienia – również stanowi odzwierciedlenie dorobku orzecznictwa. Od lat podkreśla się w nim, że istotą zwolnienia od pracy jest odzyskanie zdrowia, co oznacza, że określone czynności mogą podlegać odmiennej ocenie w zależności od przyczyny niezdolności do pracy. Inne działania mogą negatywnie wpływać na rekonwalescencję po urazie, a inne na proces leczenia schorzeń o podłożu psychicznym.

Przykładem jest często przywoływany w tym kontekście wyrok Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2024 r. (sygn. akt I USKP 93/22). SN stwierdził w nim, że nie każdy wyjazd zagraniczny w okresie niezdolności do pracy ani każda podróż samolotem skutkują utratą prawa do zasiłku. Innymi słowy, sama podróż samolotem czy pobyt poza granicami kraju nie są równoznaczne z wykorzystywaniem zwolnienia lekarskiego w sposób sprzeczny z jego celem, zwłaszcza że ustawa zasiłkowa nie przewiduje wprost takiej konsekwencji.

Zdaniem SN odnosi się to również do sytuacji ubezpieczonej niezdolnej do pracy w okresie ciąży – podróż samolotem jest co do zasady dopuszczalna, jeśli nie stanowi zagrożenia dla zdrowia kobiety lub dziecka.

Ocena wpływu na proces leczenia

W odniesieniu do innych ubezpieczonych oraz odmiennych schorzeń rozstrzygnięcia SN mogłyby być inne. Kluczowe pozostaje bowiem ustalenie, czy dana czynność utrudnia lub wydłuża proces leczenia lub rekonwalescencję. Można się zatem spodziewać, że w tego rodzaju sprawach istotną rolę odegrają opinie biegłych lekarzy.

Ze względu jednak na niemożność stworzenia zamkniętego katalogu tego rodzaju czynności, można przewidywać, że także po wejściu w życie nowych regulacji nie uda się całkowicie wyeliminować sporów na tym tle. [przykład 2 s. D1]

Analizowane przepisy znajdą odpowiednie zastosowanie również do okresu zwolnienia od pracy związanego z koniecznością sprawowania opieki nad członkiem rodziny, za który ubezpieczony pobiera zasiłek opiekuńczy. W tym przypadku celem zwolnienia jest zapewnienie opieki, a zatem wszelkie czynności pozostające z nim w sprzeczności (z wyjątkiem zwykłych czynności dnia codziennego oraz czynności incydentalnych) będą zgodnie z art. 17 ust. 1 w zw. z ust. 1b skutkować utratą prawa do świadczenia.

Podobny skutek wywoła wykonywanie w tym czasie pracy zarobkowej z wyjątkiem czynności incydentalnych podjętych w związku z istotnymi okolicznościami (art. 17 ust. 1 w zw. z ust. 1a). ©℗