Rewolucja w kontrolach L4 od 13 kwietnia. ZUS zyskał nowe uprawnienia wobec chorych

Zmiany będą wprowadzane etapami, ale to właśnie kwiecień 2026 r. jest momentem przełomowym dla osób przebywających na L4. Sprawdzamy, co się zmienia i jakie mogą być konsekwencje.

Kontrola L4 od 13 kwietnia 2026: ZUS dostaje nowe uprawnienia i może żądać wyjaśnień

Nowelizacja ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych porządkuje zasady kontroli zwolnień lekarskich. Kluczową rolę odgrywa tu Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Już od 27 stycznia 2026 r. obowiązuje pierwszy etap zmian – ZUS zyskał wyraźną podstawę do:

• żądania wyjaśnień i informacji od ubezpieczonego,
• kontroli zwolnień opiekuńczych,
• weryfikacji dokumentacji medycznej,
• kierowania spraw do samorządu lekarskiego w razie wątpliwości co do zasadności wystawienia L4.

Od 13 kwietnia 2026 r. wchodzą w życie przepisy, które najmocniej dotkną samych pracowników. To wtedy zaczynają obowiązywać nowe definicje i doprecyzowane przesłanki utraty zasiłku.

Praca na L4 = utrata zasiłku? Od kwietnia 2026 łatwiej to ocenić (art. 17 i nowe definicje)

Najważniejsza zasada pozostaje bez zmian: jeśli w czasie zwolnienia lekarskiego pracownik wykonuje pracę zarobkową lub wykorzystuje zwolnienie niezgodnie z jego celem, traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Podstawą jest art. 17 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

Nowością od 13 kwietnia 2026 r. jest ustawowa definicja „pracy zarobkowej”. Obejmuje ona każdą czynność mającą charakter zarobkowy – niezależnie od formy zatrudnienia. Nie ma znaczenia, czy to umowa o pracę, zlecenie, działalność gospodarcza czy inna forma współpracy. Wyjątek? Tzw. czynności incydentalne.

Czynności incydentalne na L4: co jest dozwolone, a co ZUS uzna za pracę zarobkową

Nowelizacja przewiduje, że nie każda aktywność o potencjalnie zarobkowym charakterze automatycznie pozbawi prawa do świadczenia. Wyłączone są czynności incydentalne, których podjęcia wymagają istotne okoliczności. Chodzi o sytuacje, w których brak działania mógłby spowodować poważne konsekwencje – np. podpisanie pilnych dokumentów, których odłożenie naraziłoby firmę na znaczną stratę.

Jednocześnie ustawodawca wyraźnie wskazał: polecenie pracodawcy nie jest „istotną okolicznością”. Oznacza to, że pracownik na L4 nie powinien wykonywać obowiązków dlatego, że został do tego zobowiązany. Granica między incydentalnością a faktycznym wykonywaniem pracy będzie w praktyce oceniana indywidualnie – i to może stać się źródłem sporów.

Co wolno robić na L4 od 13 kwietnia 2026: zakupy, apteka, spacer i granice „celu zwolnienia”

Drugim kluczowym pojęciem jest „aktywność niezgodna z celem zwolnienia”. Od kwietnia 2026 r. będzie ona oznaczać działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia i rekonwalescencji.

Ustawodawca wyłączył jednak:

• zwykłe czynności życia codziennego,
• czynności incydentalne wynikające z istotnych okoliczności.

W praktyce oznacza to, że wyjście do apteki, na kontrolę lekarską czy po podstawowe zakupy nie powinno być podstawą do odebrania zasiłku – o ile nie stoi w sprzeczności z zaleceniami lekarza. To istotna zmiana, bo dotąd takie sytuacje bywały różnie oceniane w czasie kontroli.

Zwolnienie na opiekę też pod lupą: kontrola ZUS i ryzyko utraty zasiłku od 2026

Nowe przepisy jednoznacznie obejmują kontrolą także zwolnienia wystawiane z tytułu opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Dotychczas praktyka była niejednolita. Teraz ZUS może sprawdzić:

• czy opieka faktycznie była sprawowana,
• czy w tym czasie ubezpieczony nie wykonywał pracy zarobkowej,
• czy nie doszło do nadużycia prawa do świadczenia.

To oznacza większą przejrzystość, ale też większe ryzyko dla osób, które traktowały zwolnienie opiekuńcze jako „elastyczny czas wolny”.

Kiedy ZUS może skontrolować L4: nawet pierwszego dnia, protokół i 7 dni na uwagi

Zgodnie z nowymi zasadami kontrola może odbyć się nawet w pierwszym dniu zwolnienia. Może być przeprowadzona w miejscu zamieszkania, czasowego pobytu, a w określonych sytuacjach także w innym wskazanym miejscu.

Każda kontrola kończy się sporządzeniem protokołu. Ubezpieczony ma 7 dni na wniesienie uwag do ustaleń kontrolera. Brak współpracy z ZUS – np. ignorowanie wezwań do złożenia wyjaśnień – może negatywnie wpłynąć na ocenę sprawy.

Dlaczego zaostrzają kontrole L4: 227 tys. kontroli i miliony złotych wstrzymanych świadczeń

Według danych prezentowanych przez ZUS, w pierwszej połowie 2025 r. przeprowadzono ponad 227 tys. kontroli zwolnień lekarskich. W ich efekcie:

• wstrzymano wypłatę tysięcy świadczeń,
• obniżono zasiłki po ustaniu zatrudnienia,
• odzyskano łącznie ponad 150 mln zł.

Rząd argumentuje, że doprecyzowanie przepisów ma ograniczyć nadużycia i zapewnić, że środki z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych trafiają wyłącznie do osób faktycznie niezdolnych do pracy. Krytycy wskazują jednak, że zbyt restrykcyjna interpretacja może prowadzić do sytuacji, w których sankcja – utrata zasiłku za cały okres – będzie niewspółmierna do przewinienia.

Największa zmiana dopiero od 1 stycznia 2027: L4 na jeden tytuł i praca u innego pracodawcy

Reforma L4 jest rozłożona w czasie. Od 1 stycznia 2027 r. wejdzie w życie rozwiązanie, które pozwoli wystawić zwolnienie obejmujące tylko jeden tytuł ubezpieczenia.

W praktyce oznacza to, że osoba zatrudniona w dwóch miejscach będzie mogła być na L4 w jednym z nich, a w drugim – legalnie pracować, jeśli stan zdrowia na to pozwala. To odpowiedź na realia rynku pracy, w którym wiele osób łączy różne formy aktywności zawodowej.

FAQ: kontrola L4 od kwietnia 2026 – co wolno, kiedy kontrola i za co można stracić zasiłek

Podstawa prawna

• Ustawa z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (w szczególności art. 17).
• Ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 26).