ZUS może odstąpić od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku

Zgodnie z art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: u.s.u.s.) osoba, która pobrała nienależne świadczenie z ubezpieczeń społecznych, jest zobowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się m.in. świadczenia z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej chorobą z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego, co do których stwierdzono, że w okresie ich pobierania świadczeniobiorca wykonywał w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystywał zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia (art. 84 ust. 2 pkt 3 u.s.u.s.).

Ustawowe przesłanki

W myśl art. 84 ust. 8 u.s.u.s. ZUS może odstąpić od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin ich płatności albo rozłożyć je na raty, jeżeli:

• zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności
• kwota nienależnie pobranych świadczeń nie przewyższa kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Od kwot nienależnie pobranych świadczeń, które rozłożono na raty albo których termin płatności odroczono, nie nalicza się odsetek, począwszy od dnia wpływu wniosku o udzielenie tych ulg. Jeżeli dłużnik nie spłaci w terminie ustalonych rat, pozostała kwota staje się natychmiast wymagalna wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, których termin płatności odroczono lub które rozłożono na raty, nie podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń.

Całkowita nieściągalność

Wskazana instytucja prawna jest czymś zupełnie odmiennym od określonego w art. 28 u.s.u.s. umorzenia należności z tytułu zaległości składkowych. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności.

Uwaga! Całkowita nieściągalność zachodzi w określonych w u.s.u.s. przypadkach, takich jak np. śmierć dłużnika, który nie pozostawił majątku, albo oddalenie przez sąd wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika.

Chodzi tu więc o umorzenie należności z tytułu składek, a nie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń jak w rozpatrywanej sytuacji.

Z orzecznictwa

Przepisy u.s.u.s. nie wyjaśniają, jakie okoliczności mogą być podstawą do odstąpienia przez ZUS od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Trzeba się zatem odwołać do orzecznictwa. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z 13 grudnia 2019 r. (sygn. akt III AUa 1479/19) stwierdził, że okolicznościami uzasadniającymi odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w części lub w całości jest:

• brak majątku, z którego możliwe byłoby dochodzenie od osoby zobowiązanej zwrotu świadczeń oraz
• ustalenie, że w przypadku zwrotu świadczeń osoba zobowiązana lub osoby pozostające na jej utrzymaniu zostałyby pozbawione niezbędnych środków utrzymania.

Zdaniem sądu nie powinno budzić wątpliwości, że przy rozpatrywaniu wniosków opartych na art. 84 ust. 8 pkt 1 u.s.u.s. decydują okoliczności leżące po stronie zobowiązanego, czyli jego sytuacja rodzinna i majątkowa, a także jego sytuacja zdrowotna i zdolność do podjęcia pracy zarobkowej umożliwiającej zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Ma to chronić dłużnika przed pozbawieniem go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Natomiast Sąd Okręgowy w Łodzi w wyroku z 16 listopada 2018 r. (sygn. akt VIII U 1615/18), podkreślił, że pojęcie „szczególnie uzasadnionych okoliczności' oznacza, że przypadki jego zastosowania powinny mieć charakter wyjątkowy, a przepis ten nie powinien być interpretowany rozszerzająco. W katalogu okoliczności, które można uznać za szczególnie uzasadnione, sąd wymienił:

• ciężką chorobę powodującą niezdolność do pracy lub niepełnosprawność osoby zobowiązanej, członka jej rodziny lub innej osoby pozostającej na jej utrzymaniu; wiek osoby zobowiązanej,
• zdarzenia losowe (kradzież, wypadek, pożar, powódź, inne klęski żywiołowe) powodujące szczególne trudności w sytuacji materialnej osoby zobowiązanej.

Zatem w rozpatrywanym przypadku zobowiązany może złożyć do ZUS wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Jeśli ZUS odmówi, wnioskodawca może złożyć odwołanie od decyzji do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych – zgodnie z pouczeniem. ©℗