Nowe prawo 2026: jakie zadania muszą zrealizować JST

►Do 30 czerwca 2026 r. gminy muszą uchwalić plany ogólne (przed zmianą przepisów termin ten upływał 31 grudnia 2025 r.). Przypomnijmy: plan ogólny gminy zastąpi obecne studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. Określi m.in. obszary uzupełnienia zabudowy (OUZ).

Uwaga! Jeśli od 30 czerwca 2026 r. gmina nie będzie miała planu ogólnego, nie wyda nowych decyzji o warunkach zabudowy. Nie uchwali też miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

►Od 1 stycznia 2026 r. obowiązują nowe zasady wydawania decyzji o warunkach zabudowy (WZ). Obecnie decyzje te są co do zasady wydawane wyłącznie na czas określony – czyli na pięć lat (przed tą zmianą były bezterminowe). Co jednak istotne, dzięki przepisom przejściowym bezterminowo będą ważne nie tylko decyzje WZ, które uprawomocniły się do końca 2025 r., ale również te, które zostały wydane w postępowaniu wszczętym przed 16 października 2025 r.

►Od 1 lipca 2026 r. decyzje o warunkach zabudowy będą musiały być zgodne z planem ogólnym gminy – nie będzie można planować zabudowy poza obszarem uzupełnienia zabudowy.

► 1 lipca 2026 r. ruszy rejestr urbanistyczny. Będą w nim gromadzone informacje i dane z zakresu planowania i zagospodarowania przestrzennego.

Pisaliśmy o tym:

• „Plany ogólne: kolejna nowelizacja ma usprawnić procedurę” – „Samorząd i Administracja” z 10 grudnia 2025 r., DGP nr 239 (6656);
• „Data złożenia wniosku o decyzję WZ przesądza o stosowanych przepisach” – „Samorząd i Administracja” z 26 listopada 2025 r., DGP nr 229 (6646).

Strategie rozwoju - teraz już obowiązkowe dla gminy

►30 czerwca 2026 r. wejdzie w życie art. 10e ustawy o samorządzie gminnym, zgodnie z którym „gmina opracowuje strategię rozwoju gminy”. Co to oznacza? Interpretacje są różne, jedni uważają, że w tej dacie gmina nie tyle musi już mieć strategię, ale wystarczy, że będzie nad nią pracować. Jednak inni uważają, że taka strategia do tego czasu musi być już przyjęta. Strategia ma znaczenie dla ładu przestrzennego, m.in. zapewni spójność miejscowych planów zagospodarowania.

Pisaliśmy o tym:

• „Pełna reforma planistyczna dopiero od 1 lipca 2026 r.: osiem najważniejszych zmian” – „Samorząd i Administracja” z 23 kwietnia 2025 r.; DGP nr 78 (6495). Wrócimy do tematu w kolejnych numerach „SiA”.

Wzmocnienie roli sołtysów i sołectw - nowe zadania dla gmin

1 stycznia 2026 r. weszła w życie ustawa z 12 września 2025 r. o zmianie ustawy o samorządzie gminnym oraz ustawy o funduszu sołeckim, która wzmacnia rolę organów pomocniczych, w tym sołtysów.

►Konwent sołtysów (przewodniczących organów wykonawczych jednostek pomocniczych). Może go fakultatywnie powołać wójt (lub odpowiednio: burmistrz lub prezydent) w drodze zarządzenia (nowo dodany art. 37d u.s.g.). Konwent ma być organem opiniodawczo-doradczym włodarza.

►Młodzieżowa rada. Rada gminy w statucie jednostki pomocniczej (sołectwa, dzielnicy, osiedla) może upoważnić daną jednostkę do utworzenia młodzieżowej rady. Młodzieżowa rada ma m.in.:

• działać na rzecz młodzieży,
• uczestniczyć w opracowaniu i monitorowaniu realizacji dokumentów strategicznych dotyczących młodzieży,
• opiniować projekty uchwał dotyczące młodzieży,
• współpracować z innymi młodzieżowymi radami.

►Nowe uprawnienia sołtysów (i innych przewodniczących zarządów jednostek pomocniczych):

• będą mogli uczestniczyć w pracach komisji gminnych (co w praktyce dla urzędu oznacza konieczność powiadamiania z odpowiednim wyprzedzeniem o każdym posiedzeniu tych gremiów);
• wójt będzie mógł upoważnić sołtysów do zawierania umów związanych z mieniem komunalnym;
• od 1 stycznia 2026 r. muszą być objęci ubezpieczeniem od odpowiedzialności cywilnej oraz od następstw nieszczęśliwych wypadków zaistniałych w związku z wykonywaniem przez nich zadań związanych z obowiązkami inkasenta i poborem podatków w drodze inkasa oraz realizacją umów związanych z zarządzaniem i korzystaniem z mienia komunalnego.

►Usprawnienia w finansowaniu. Radni będą mogli wyodrębnić w budżecie gminy środki na przedsięwzięcia przewidziane do realizacji w innych niż sołectwo jednostkach pomocniczych. Procedura ustalania funduszu sołeckiego została zmieniona na bardziej elastyczną.

Pisaliśmy o tym:

• „Większa partycypacja sołtysów i młodzieży w zarządzaniu gminą” „Samorząd i Administracja” z 5 listopada 2025 r.; DGP nr 215 (6632).

Dłuższy termin na inwestycje, w tym z zakresu ochrony ludności

Budowa schronów, przygotowanie systemów ochrony ludności – to wyzwania na cały nadchodzący 2026 r. Dzięki grudniowym zmianom:

► Samorządy będą mogły wydawać przekazane im pieniądze na zadania z zakresu ochrony ludności aż do 31 marca 2026 r. – wynika z rozporządzenia rady ministrów z 15 grudnia 2025 r. Chodzi o kwotę ponad 47,1 mln zł. JST zabiegały o tę zmianę od wielu miesięcy, alarmowały, że pierwotny termin był nierealny (przepisy nakazywały zakończyć inwestycje i rozliczyć je do końca 2026 r., a tymczasem pieniądze na kontach poszczególnych JST pojawiły się dopiero we wrześniu i w październiku 2025 r.).

► Na liście środków niewygasających zostały dopisane również pieniądze na finansowanie kilkudziesięciu projektów związanych z likwidacją skutków powodzi z 2024 r. (kolejne 46 mln zł).

Centralny Rejestr Umów: samorząd też zarejestruje każdą umowę

►Od 1 lipca 2026 r. jednostki sektora finansów publicznych (JSFP) będą musiały rejestrować w Centralnym Rejestrze Umów (CRU) wszystkie umowy, bez względu na ich wartość. W trakcie grudniowych prac w parlamencie nad nowelizacją przepisów zostały zniesione progi kwotowe. W CRU zamawiający – JSFP będą udostępniać i aktualizować bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w terminie 30 dni odpowiednio od dnia zawarcia umowy (lub jej zmiany), m.in. następujące informacje: numer umowy – jeśli został nadany; datę jej zawarcia; okres, na jaki została zawarta; oznaczenie stron; przedmiot i wartość umowy, jej status i dzień zakończenia obowiązywania, podstawę prawną nieudostępnienia informacji o umowie.

► System ma być gotowy do testów 1 kwietnia 2026 r. Już teraz jednak trzeba rozpocząć przygotowania organizacyjne.
Więcej na ten temat napiszemy w tygodniku „Rachunkowość i Audyt” z 21 stycznia 2026 r.

KSEF także w sektorze publicznym

Istotnym wyzwaniem dla wszystkich jednostek sektora publicznego będzie wdrożenie Krajowego Systemu e-Faktur (KSeF). Od 1 lutego 2026 r. obowiązek wystawiania e-faktur obejmie największych podatników, czyli o obrocie powyżej 200 mln zł, a w tej grupie są największe miasta i niektóre spółki komunalne. Od 1 kwietnia 2026 r. obowiązek będzie dotyczył pozostałych przedsiębiorców i mniejszych jednostek JST.

Pisaliśmy o tym:

• „Jednostki sektora finansów publicznych a KSeF – 10 pytań i odpowiedzi” – „Księgowość Budżetowa” z 17 grudnia 2025 r.; DGP nr 244 (6661).

E-doręczenia już obowiązkowe - także dla samorządów

►1 stycznia br. zakończył się okres przejściowy dla e-Doręczeń. Oznacza to, że od tej daty to właśnie e-Doręczenia stały się główną formą cyfrowej komunikacji z urzędami (ale oczywiście nie jedyną formą komunikacji, bo nadal można np. złożyć skargę lub podanie w formie papierowej).

Zakończenie okresu przejściowego oznacza jednak, że np. pisma elektroniczne składane za pośrednictwem platformy ePUAP do organów przez osoby fizyczne lub podmioty niebędące podmiotami publicznymi mogą zostać uznane za nieskutecznie wniesione lub doręczone (analogicznie pisma doręczane przez ePUAP przez organy do osób fizycznych lub podmiotów niebędących podmiotami publicznymi). Nie dotyczy to wyjątków, gdy platforma ePUAP lub działająca w jej ramach Elektroniczna Skrzynka Podawcza (ESP) są wskazane w przepisach szczególnych jako dopuszczalny albo obowiązkowy środek wnoszenia lub doręczania pism drogą elektroniczną.

„W razie wniesienia – od 1 stycznia 2026 r. – podania przez ESP na platformie ePUAP do organu, przez osobę fizyczną lub podmiot niebędący podmiotem publicznym, organ ten może nie rozpatrzyć przesłanego w ten sposób podania. Należy mieć jednakże na względzie, że o sposobie doręczania i odbierania korespondencji decyduje organ prowadzący dane postępowanie” – wyjaśniło Ministerstwo Cyfryzacji w stanowisku dotyczącym komunikacji podmiotów publicznych po 1 stycznia 2026 r.

Zloty samochodów: obowiązek powiadomienia gminy

29 stycznia 2026 r. wchodzi w życie przepis, zgodnie z którym wójt (burmistrz, prezydent miasta) musi być zawiadomiony o spotkaniach właścicieli, posiadaczy lub użytkowników pojazdów samochodowych na otwartej lub ogólnodostępnej przestrzeni, których celem jest prezentacja więcej niż 10 pojazdów samochodowych.

Kolejne zmiany w prawie budowlanym

Wchodząca w życie dziś (7 stycznia 2026 r.) nowelizacja prawa budowlanego m.in.:

• poszerza katalog obiektów, które można wznosić na podstawie zgłoszenia lub nawet bez niego;
• ułatwia legalizację samowoli.

Więcej na ten temat: C2–C5

Zamówienia publiczne: o jakich zmianach muszą wiedzieć samorządy

Wyjątkowo wiele nowości JST muszą w tym roku wdrożyć w obszarze zamówień publicznych.

►Od 1 stycznia 2026 r. wzrósł do 170 tys. zł krajowy próg stosowania ustawy – Prawo zamówień publicznych (ze 130 tys. zł). Jednocześnie obniżone zostały progi unijne (w tym o 100 tys. próg najczęściej stosowany przez JST). Efekt? Więcej przetargów trzeba będzie realizować zgodnie z procedurami unijnymi, mniej będzie postępowań krajowych i więcej podprogowych.
►Od 1 stycznia 2026 r. zmieniły się również zasady sporządzania analizy potrzeb i wymagań.
►13 marca 2026 r. wejdą w życie zmiany w funkcjonowaniu Krajowej Izby Odwoławczej. Między innymi będzie mogła prowadzić rozprawy i posiedzenia w trybie zdalnym.
►12 lipca 2026 r. zacznie obowiązywać ustawa o certyfikacji wykonawców, która ma ułatwić zamawiającym ocenę.

Więcej na ten temat: C6–C7

Wynagrodzenia nauczycieli: gminy muszą wypłacić wyrównania

Od1 stycznia 2026 r. wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe przysługuje również w przypadku, gdy niezrealizowanie przydzielonych godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych nastąpiło z przyczyn niedotyczących nauczyciela, a był on gotów do realizacji tych zajęć.

Więcej na ten temat: C8

©℗