Budżet partycypacyjny to proces, w trakcie którego mieszkańcy decydują o wydatkowaniu części budżetu miasta lub dzielnicy: zgłaszając projekty, dyskutując nad nimi, a potem głosując.
Te, które otrzymają największe ich poparcie, wpisywane są do budżetu miasta i kierowane do realizacji. Zazwyczaj w najbliższym roku budżetowym lub w kolejnym – w zależności od ustaleń regulaminu. Kwota przeznaczona do dyspozycji mieszkańców to nie są dodatkowe pieniądze, lecz część środków przeznaczona do rozdysponowania bezpośrednio przez nich – zwykle 1-2 proc. budżetu miasta bądź jego dzielnicy. Większe miasta wyodrębnioną część budżetu dzielą na projekty ogólnomiejskie oraz dzielnicowe. W pierwszych są działania zgłaszane przez wszystkich mieszkańców, w drugim – tylko dla konkretnej dzielnicy. Również dzielnice miast mogą podzielić budżet na ogólnodzielnicowy oraz lokalny.
Przepisy ogólne nie regulują zasad i trybu przeprowadzania tego rodzaju konsultacji społecznych, a budżet partycypacyjny jest rodzajem konsultacji społecznych. Wskazują jedynie, że przeprowadzane są one w przypadkach określonych w ustawie (konsultacje obligatoryjne) lub w innych sprawach ważnych dla gminy (konsultacje fakultatywne). Zasady i tryb ich prowadzenia określa uchwała rady gminy (miasta). Zatem to władze gminne aktem prawa miejscowego decydują o sposobie przeprowadzenia konsultacji w ramach projektu budżetu. A powołane zespoły doprecyzowują zasady i czuwają nad procesem partycypacji i ewentualnych odwołań. W skład specjalnego zespołu wchodzą przede wszystkim mieszkańcy, członkowie organizacji pozarządowych, przedstawiciele rad osiedli, młodzieżowej rady seniorów oraz młodzieży, radni, a wspierają ich przedstawiciele urzędu gminy, których zadaniem jest także ocena, czy dany projekt może być zrealizowany.