Komisja, wspólnie z Dyrekcją Generalną ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy, dokonała oceny projektu ustawy o „Przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą poprzez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018–2025”.

Cel ustawy o neosędziach – przywrócenie rządów prawa i wykonanie wyroków ETPC

Projekt, przygotowany przez Ministerstwo Sprawiedliwości, ma na celu naprawienie skutków powołań sędziów dokonanych przez upolitycznioną KRS w latach 2018–2025. Mianowany latem zeszłego roku nowy minister sprawiedliwości Waldemar Żurek, następca Adama Bodnara, wycofał projekt z Komisji Weneckiej. Mimo to Komisja zajęła się nim na wniosek Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Delegacja Komisji przyjechała do Polski na rozmowy i sporządziła wydaną w piątek opinię.

W opinii tej zaznaczono, że projekt ustawy realizuje dwa ściśle powiązane cele.

„Po pierwsze zmierza do przywrócenia rządów prawa poprzez uregulowanie statusu sędziów wadliwie powołanych przez Krajową Radę Sądownictwa (KRS) na podstawie reform z 2017 roku. Po drugie projekt ustawy ma na celu wykonanie wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, które podkreślają potrzebę szybkiego rozwiązania zarówno kwestii statusu tych sędziów, jak i decyzji wydanych przez nich” - stwierdziła Komisja.

Kompleksowy mechanizm ustawowy jako narzędzie naprawy wymiaru sprawiedliwości

W dokumencie podkreślono następnie: „W tym złożonym kontekście władze przedstawiły projekt ustawy ustanawiający ramy ustawowe, które klasyfikują objętych regulacją sędziów do określonych kategorii, z których każda podlega zróżnicowanym konsekwencjom prawnym. Władze wprowadziły również do projektu ustawy procedurę wznawiania postępowań, w których orzekał sędzia dotknięty wadą powołania”.

Komisja Wenecka przyznała dalej, że intencja szybkiego rozwiązania problemu poprzez kompleksowy mechanizm ustawowy jest zrozumiała i znajduje uzasadnienie w istotnych przesłankach, w tym w strukturalnej naturze nieprawidłowości i konieczności niezwłocznego przywrócenia autorytetu sądownictwa i rządów prawa.

„Biorąc pod uwagę bezprecedensowy charakter sytuacji oraz skalę uchybień, które władze polskie muszą usunąć, aby przywrócić rządy prawa, Komisja Wenecka i Dyrekcja Generalna ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy uznają zaproponowany podział oraz ogólny schemat legislacyjny za odpowiednie ramy działania” - napisano w opinii.

W opinii sporządzonej przez grupę ekspertów po wizytacji w Polsce zaznaczono, że niektóre rozwiązania i mechanizmy zawarte w projekcie ustawy wymagają dostosowania w świetle zasad nieusuwalności sędziów, pewności prawa i proporcjonalności, aby lepiej wdrożyć wcześniejsze zalecenia.

Komisja Wenecka wraz z Dyrekcją Generalną ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy zarekomendowały, by sędziowie podlegający przeniesieniu lub usunięciu, z możliwymi wyjątkami dotyczącymi sędziów Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych oraz byłej Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, pozostali na swoich stanowiskach do czasu rozstrzygnięcia nowych konkursów.

Jak zaznaczono, konkursy te powinny wyraźnie obejmować kryteria oceniające zgodność kandydatów ze standardami niezależności sądowej i neutralności politycznej, a decyzje dotyczące ich wyników muszą podlegać kontroli i zatwierdzeniu przez sąd.

W opinii położono nacisk na to, że pierwszeństwo w organizacji nowych konkursów powinno zostać przyznane grupie sędziów podlegających usunięciu, ze szczególnym uwzględnieniem pilnej potrzeby obsadzenia stanowisk w Sądzie Najwyższym.

Procedura wznawiania postępowań i kontrola praworządności w Polsce

W odniesieniu do procedury wznawiania postępowań należy - według Komisji Weneckiej - wykazać, że dane postępowanie zostało faktycznie w istotny sposób dotknięte przez udział wadliwie powołanego sędziego.

Kolejna rekomendacja brzmi następująco: „należy ponownie rozważyć, czy organy publiczne powinny mieć możliwość kwestionowania prawomocnych orzeczeń sądów administracyjnych na takich samych zasadach jak obywatele”.

Komisja Wenecka i Dyrekcja Generalna ds. Praw Człowieka i Rządów Prawa Rady Europy zapewniły na zakończenie, że pozostają do dyspozycji polskich władz i Zgromadzenia Parlamentarnego w celu dalszego wsparcia.

Opublikowana opinia zostanie przyjęta na sesji plenarnej Komisji Weneckiej 6 marca. Oczekiwany w niej jest udział przedstawicieli strony polskiej.

Sylwia Wysocka(PAP)