Rząd uporządkuje zasady kontaktów z dorosłymi ubezwłasnowolnionymi. Jest propozycja

-To proces skomplikowany i wymaga więcej czasu, niż zakładaliśmy na samym początku. Tymczasem w świetle tego, co twierdzą same sądy rodzinne, z kwestią uregulowania kontaktów dorosłych osób ubezwłasnowolnionych z bliskimi po prostu nie można już czekać. Trzeba pilnie tę lukę, z którą mamy do czynienia obecnie, wypełnić jak najszybciej, nawet jeśli projektowane w tym zakresie przepisy miałyby obowiązywać jedynie przez rok lub półtora, a później zostać zmienione lub uchylone w związku z wejściem w życie ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji – tłumaczy w rozmowie z DGP Sławomir Pałka, wiceminister sprawiedliwości.

Zasady kontaktu w kodeksie rodzinnym

Ministerstwo Sprawiedliwości chce wprowadzić zmiany do dwóch kodeksów: rodzinnego i opiekuńczego oraz postępowania cywilnego. Nowe przepisy mają pozwolić sądowi na ustalenie kontaktów osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej z jej bliskimi.

Projekt zakłada odpowiednie stosowanie do kontaktów z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną przepisów regulujących kontakty z dzieckiem, przy jednoczesnym wyłączeniu tych regulacji, które nakładają na taką osobę obowiązek utrzymywania więzi z rodzicami.

Prawo do złożenia wniosku o uregulowanie kontaktów miałby nie tylko opiekun prawny i sama osoba ubezwłasnowolniona, ale też każdy, kto wykaże, że ma w tej sprawie realny, uzasadniony interes, zarówno w znaczeniu rodzinnym, jak i emocjonalnym. Proponowane rozwiązanie ma na celu ochronę więzi osoby ubezwłasnowolnionej z jej bliskimi – zarówno rodziną, jak i osobami, z którymi łączy ją silna więź emocjonalna.

Ponadto sąd otrzyma prawo ograniczenia lub zakazania kontaktów, jeśli ich utrzymywanie byłoby sprzeczne z interesem osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej lub mogłoby zagrażać jej zdrowiu albo życiu. Z wnioskiem w tej sprawie będzie mógł wystąpić opiekun prawny, osoba całkowicie ubezwłasnowolniona, osoba, która wykaże uzasadniony interes faktyczny w tej sprawie, oraz sam sąd z urzędu.

W sprawach dotyczących kontaktów z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną w postępowaniu będą brały udział: sam zainteresowany, jego opiekun prawny oraz osoba, której dotyczy wniosek. Sąd wysłucha osoby ubezwłasnowolnionej, stosując przepisy o wysłuchaniu osób niepełnosprawnych, a zakres wywiadu środowiskowego zostanie rozszerzony. Będzie obejmował nie tylko sposób funkcjonowania osoby, ale też warunki jej pobytu, sytuację bytową, stan zdrowia, jej szczególne potrzeby oraz kontakty w środowisku.

Zdaniem Anny Begier, sędzi Sądu Rejonowego we Wrześni i członkini Zespołu Prawa Cywilnego Stowarzyszenia Sędziów Polskich „Iustitia”, dziś faktycznie brakuje proponowanych przez resort regulacji.

- Choć problem, który próbują rozwiązać projektodawcy, być może nie dotyczy wielu obywateli, to jednak jest on istotny i dotyczy bardzo dramatycznych sytuacji. W praktyce najczęściej dotyka on tego rodzica dorosłej osoby ubezwłasnowolnionej, który nie jest jego opiekunem i który nie żyje wspólnie z drugim rodzicem – tłumaczy sędzia.

Jednak nie wszystkie rozwiązania zaproponowane w projekcie znalazły uznanie w oczach naszej rozmówczyni. Chodzi o zapis, zgodnie z którym nierealizowanie lub niewłaściwe realizowanie kontaktów z dorosłą osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie nie będzie pociągało za sobą zagrożenia nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej.

- Projektodawcy nie tłumaczą, póki co, jakie racje stały za przyjęciem takiego rozwiązania. Tymczasem można się spodziewać, że w sytuacji, w której niedopuszczanie do realizowania kontaktów przez opiekuna nie będzie pociągało żadnych konsekwencji, to przepis przyznający prawo do kontaktów pozostanie martwy – uważa sędzia Begier. Nasza rozmówczyni dodaje również, że z jej praktyki płynie wniosek, że w wielu sprawach, które będą rozstrzygane przez sądy rodzinne na bazie projektowanych przepisów, konieczne będzie zaczerpnięcie opinii biegłych psychologów.

Reforma instytucji ubezwłasnowolnienia

Omawiany projekt dotyczy jedynie małego wycinka rzeczywistości będącej udziałem osób ubezwłasnowolnionych. Kompleksowo ich sytuację regulować ma ustawa o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji. Chodzi o projekt, nad którym prace w rządzie trwają od 2024 r. Jego celem jest zniesienie instytucji ubezwłasnowolnienia. 5 stycznia 2026 r. dokument został skierowany do prac w komisji prawniczej.

Proponowana ustawa opiera się na modelu wspieranego podejmowania decyzji, który ma na celu zapewnienie każdej osobie pełnej autonomii prawnej oraz możliwości samodzielnego decydowania o swoim życiu, jednocześnie uwzględniając indywidualne potrzeby i trudności w rozumieniu konsekwencji podejmowanych działań.

Projekt przewiduje wprowadzenie kilku nowych instrumentów wsparcia. Jednym z nich jest asysta prawna. Będzie ona opierać się na pisemnym porozumieniu między osobą potrzebującą wsparcia a asystentem prawnym i pozwoli uzyskać pomoc przy wykonywaniu czynności prawnych bez ograniczania autonomii tej osoby. Asystent prawny będzie mógł pomagać w zrozumieniu przepisów, umów i dokumentów urzędowych, wyjaśniać praktykę prawną, a także towarzyszyć w urzędach czy podczas wizyt lekarskich.

Kolejnym rozwiązaniem jest kurator wspierający. Jeżeli osoba potrzebuje wsparcia, ale nie ma asystenta prawnego ani zaufanej osoby, która mogłaby ją wspierać, sąd będzie mógł ustanowić kuratora wspierającego na okres maksymalnie pięciu lat. Taki kurator działa podobnie jak asystent prawny, jednak zakres jego obowiązków określa sąd. Nie ma on prawa składać oświadczeń woli w imieniu osoby wspieranej.

Projekt przewiduje również wprowadzenie instytucji kuratora reprezentującego. Będzie on ustanawiany wtedy, gdy dana osoba nie jest w stanie samodzielnie podejmować określonych decyzji. Sąd dokładnie określi zakres jego uprawnień, w tym możliwość dokonywania czynności prawnych lub wyrażania zgody na decyzje podejmowane przez osobę wspieraną. Kurator reprezentujący będzie mógł składać oświadczenia woli w zakresie wskazanym przez sąd oraz wyrażać zgodę na określone działania tej osoby.

W projekcie pojawia się także instytucja pełnomocnika rejestrowanego jako forma zabezpieczenia na przyszłość. Rozwiązanie to pozwoli każdemu ustanowić pełnomocnictwo na wypadek utraty zdolności do samodzielnego prowadzenia swoich spraw. Dzięki temu dana osoba zachowa wpływ na swoje sprawy nawet wtedy, gdy nie będzie w stanie świadomie wyrażać swojej woli.

Projekt zakłada ponadto utworzenie Rejestru Pełnomocnictw, który ułatwi instytucjom i zainteresowanym potwierdzanie ważności oraz zakresu udzielonych pełnomocnictw. Wdrażanie nowych rozwiązań ma odbywać się etapowo, tak aby możliwe było odpowiednie przygotowanie infrastruktury, kadr i procedur.

Przewidziano także mechanizmy ochronne, w tym prowadzenie rejestrów, korzystanie z opinii specjalistów oraz okresowe weryfikacje, które mają zapobiegać nadużyciom. W założeniu ma to stworzyć zrównoważony system zastępujący tradycyjne ubezwłasnowolnienie nowoczesnym, bardziej elastycznym modelem wspieranego podejmowania decyzji, dostosowanym do indywidualnych potrzeb różnych osób, niezależnie od ich stanu zdrowia czy poziomu sprawności. Na pierwszym planie mają pozostać autonomia, godność i prawo do samodzielnego decydowania o sobie.

- Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji jest dosyć obszerny i wymaga dużo pracy. Co więcej, zaproponowane w nim rozwiązania wywołały pewne zastrzeżenia ze strony społecznej oraz Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Rodzinnego, które są zdania, że projekt jest zbyt zachowawczy – tak powody spowolnienia prac nad projektem tłumaczy w rozmowie z DGP wiceminister Pałka.

Współpraca: Małgorzata Kryszkiewicz