Nowe przepisy dotyczące zasiłków: co się zmienia i od kiedy

Bazując na dorobku orzeczniczym Sądu Najwyższego, nowe przepisy dookreślają dwie zasadnicze dotychczasowe przesłanki pozbawienia zasiłku chorobowego. Zgodnie ze zmienionym art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej: ustawa zasiłkowa) ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy:

1) wykonuje pracę zarobkową lub

2) podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.

Ustalenie definicji praca zarobkowa

Ustawodawca przede wszystkim zdefiniował pojęcie „praca zarobkowa”, której świadczenie podczas niedyspozycji zdrowotnej grozi utratą zasiłku za cały orzeczony okres. W myśl dodanego ust. 1a do art. 17 ustawy zasiłkowej (wchodzi w życie 13 kwietnia 2026 r.) jest nią „każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonywania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy”.

Polecenie przełożonego

Nowelizacja wyraźnie w dodanym ust. 1a art. 17 ustawy zasiłkowej zastrzega, że polecenie przełożonego nie stanowi „istotnej okoliczności”. W praktyce oznacza to, że po wejściu w życie zmian pracownik na zwolnieniu lekarskim, który na żądanie pracodawcy prześle ważnemu klientowi prezentację, może narazić na konsekwencje nie tylko siebie, lecz także swojego szefa.

Modyfikacja warunku wyłączającego prawo do zasiłku

Drugie kryterium wyłączające prawo do zasiłku – dotychczas określane jako wykorzystywanie zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z jego celem – od 13 kwietnia 2026 r. zostanie przemianowane na podjęcie aktywności niezgodnej z celem zwolnienia lekarskiego. Nowelizacja precyzuje to pojęcie w dodanym ust. 1b art. 17 ustawy zasiłkowej, wskazując, że chodzi o wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencji.

Wyjazd za granicę podczas choroby

Resort pracy zamierzał na etapie projektu zaostrzyć warunki dopuszczalności wyjazdu do kraju spoza Unii oraz EOG podczas niezdolności do pracy. Przykładowo proponował, aby taki wyjazd był dopuszczalny wyłącznie pod warunkiem, że, po pierwsze, będzie wymuszony istotnymi okolicznościami (np. względami rodzinnymi) albo przynajmniej nie pozostanie w sprzeczności z zaleceniami lekarskimi, a po drugie, lekarz stwierdzi, że nie koliduje on z celem zwolnienia od pracy. Ostatecznie jednak MRPiPS zrezygnowało ze swoich planów.

Zatrudnienie u dwóch pracodawców a zaświadczenie ZUS ZLA

Obecnie osoba zatrudniona u dwóch pracodawców nie może wykonywać pracy na rzecz jednego z nich w czasie przebywania na zwolnieniu lekarskim u drugiego. Lekarz wystawia zaświadczenia ZUS ZLA dla obu zakładów pracy.

W praktyce oznacza to, że dziennikarz z chrypką nie poprowadzi programu telewizyjnego, ale będzie mógł napisać książkę dla wydawnictwa. Dopuszczalne będą zatem sytuacje, w których u jednego pracodawcy dana osoba skorzysta ze zwolnienia lekarskiego, a u innego – będzie na urlopie wypoczynkowym lub szkoleniowym.

Co więcej, opisane regulacje obejmą również osoby niezdolne do pracy po ustaniu tytułu do ubezpieczenia chorobowego, np. po rozwiązaniu stosunku pracy (zmiany art. 17 ustawy zasiłkowej).

Uszczelnienie systemu kontroli

W myśl wyjaśnień ZUS nowelizacja doprecyzowuje przepisy dotyczące kontroli prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz wystawiania zaświadczeń lekarskich. Pozwoli to wyeliminować wątpliwości uczestników postępowania związanego z kontrolą zaświadczeń lekarskich, wynikające z aktualnego brzmienia przepisów ustawy.

Zwolnienia z tzw. zusomatów

Nowelizacja uderza w nieuczciwych lekarzy, w szczególności w tych masowo wystawiających zaświadczenia.

Nowelizacja usprawnia również obieg informacji pomiędzy ZUS a organami samorządu zawodowego, izbami lekarskimi oraz jednostkami służby zdrowia. Ułatwia mu również dostęp do danych zgromadzonych w rejestrach lekarzy i lekarzy felczerów prowadzonych przez Naczelną Izbę Lekarską oraz okręgową radę lekarską.

Nadal kontrolę prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy zgodnie z ich celem będą mogli przeprowadzać płatnicy składek (uprawnieni do wypłaty zasiłków) i Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Przepisy wskazują jednoznacznie, że uprawnienie do kontrolowania dotyczy zarówno zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z powodu choroby, jak i zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny. Ponadto doprecyzowano, że kontrolą mogą być obejmowane również osoby po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego.

Inspektorzy ZUS uzyskają również prawo do legitymowania osoby kontrolowanej w celu ustalenia jej tożsamości oraz do odbierania od niej informacji związanych ze sprawą (dodany art. 68a ustawy zasiłkowej). Jednocześnie nowe przepisy uszczegółowiają zasady dokonywania kontroli, kładąc nacisk na poszanowanie prywatności osoby kontrolowanej i jej domowników.

Opisane zmiany wejdą w życie 13 kwietnia 2026 r. ©℗