Wpływ pracy małżonka na działalność gospodarczą drugiego podlega ocenie

Zgodnie z art. 8 ust. 11 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej u.s.u.s.) za osobę współpracującą z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność, ze zleceniobiorcami oraz z osobami korzystającymi z ulgi na start uważa się:

• małżonka,
• dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione,
• rodziców,
• macochę i ojczyma oraz
• osoby przysposabiające,

jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności lub wykonywaniu umowy agencyjnej lub umowy zlecenia.

Wyłączone z tej regulacji są osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego. W pozostałym zakresie przepis ten wskazuje zarówno krąg osób, które należy zgłosić do ubezpieczeń społecznych z kodem 05 11, tj. jako osoby współpracujące, jak i okoliczności determinujące zastosowanie tego tytułu ubezpieczeniowego.

Z orzecznictwa

Udział małżonka w prowadzeniu przedsiębiorstwa musi mieć realny wpływ na jego funkcjonowanie. W praktyce nie każda forma pomocy rodzinnej prowadzi do uzyskania statusu osoby współpracującej. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 20 maja 2008 r. (sygn. akt II UK 286/07): „Za współpracę przy prowadzeniu działalności gospodarczej powodującą obowiązek ubezpieczeń uznać można tylko taką pomoc udzieloną przedsiębiorcy przez jego małżonka, która ma charakter stały i bez której stanowiące majątek wspólny małżonków dochody z tej działalności nie osiągałyby takiego pułapu, jaki zapewnia współdziałanie przy tym przedsięwzięciu”.

Przykład

Istotne cechy

W myśl art. 8 ust. 11 u.s.u.s. pojęcie współpracy przy prowadzeniu działalności gospodarczej obej muje wyłącznie takie działania osoby bliskiej, które łącznie cechują się:

• istotnym znaczeniem dla tej działalności,
• pozostają w bezpośrednim związku z jej przedmiotem,
• mają charakter systematyczny, stabilny i zorganizowany,
• są wykonywane w znacznym wymiarze czasowym i z określoną częstotliwością (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2010 r., sygn. akt II UK 315/09).

Uwaga! Współpraca skutkuje obowiązkiem podlegania ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym wówczas, gdy generuje stałe, dodatkowe dochody z tej działalności, niezależnie od odpłatnego bądź nieodpłatnego charakteru świadczonej pomocy, co w realiach relacji rodzinnych ma znaczenie drugo rzędne wobec istnienia więzów opartych na wspólnym prowadzeniu gospodarstwa domowego (por. wyrok SN z 24 lipca 2009 r., sygn. akt I UK 51/09).

• Co przesądza o statusie osoby współpracującej na gruncie ubezpieczeń społecznych?

Zgodnie z art. 8 ust. 2 u.s.u.s. oraz utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, osoba spełniająca kryteria współpracy określone w art. 8 ust. 11 u.s.u.s. może zostać uznana za współpracującą niezależnie od formalnej podstawy zatrudnienia, jeśli pozostaje z przedsiębiorcą w trwałej wspólnocie gospodarczej i emocjonalnej, ocenianej na tle cało kształtu okoliczności konkretnego przypadku (por. wyrok SN z 20 maja 2008 r., sygn. akt II UK 286/07).

Stała relacja

Artykuł 8 ust. 11 u.s.u.s. posługuje się pojęciem pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym.

Należy je rozumieć jako relację o charakterze stałym, a nie jedynie epizodycznym.

Wspólność gospodarstwa oznacza bowiem sytuację, w której potrzeby życiowe są zaspokajane ze środków będących w dyspozycji wspólnoty (rodziny) i przez jej członków przekazywanych, w szczególności z przychodów uzyskiwanych z poza rolniczej działalności gospodarczej (por. M. Treder, „Pojęcie osoby współpracującej na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w świetle orzecznictwa sądowego”, PiZS 2025/1/42–49).

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 25 kwietnia 2023 r. (sygn. akt I USKP 58/22) „Ocena pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym wymaga każdorazowo uwzględnienia całokształtu okoliczności konkretnego przypadku, przy czym sam fakt wspólnego zamieszkiwania nie ma znaczenia rozstrzygającego.

Do cech charakterystycznych tej relacji zalicza się w szczególności:

• udział i wzajemną, ścisłą współpracę w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu,
• niezarobkowanie,
• pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, przy jednoczesnym występowaniu elementu sta łości”.

W konsekwencji pozostawanie we wspólnym gospodarstwie domowym, w rozumieniu art. 8 ust. 11 u.s.u.s., oznacza najogólniej rzecz ujmując więź gospodarczą i emocjonalną opartą na pokrewieństwie.

• Jakie najczęściej decyzje wydaje ZUS w stosunku do osób współpracujących?

ZUS najczęściej wydaje decyzje albo wyłączające daną osobę z podlegania ubezpieczeniom społecznym z tytułu współpracy albo ustalające istnienie takiego podlegania.

Przykładowo, w sytuacji, kiedy ubezpieczony zgłoszony jako osoba współpracująca, występuje z wnioskiem o zasiłek chorobowy lub macierzyński, organ rentowy może wszcząć postępowanie wyjaśniające w celu weryfikacji, czy współpraca rzeczywiście stanowi tytuł do ubezpieczeń.

Analogicznie, w przypadku gdy małżonek przedsiębiorcy faktycznie pomaga przy prowadzeniu działalności gospodarczej, ZUS może z urzędu podjąć czynności zmierzające do ustalenia właściwego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. ©℗