Odpowiedź: Przepisy nie wprowadzają bezwzględnego wymogu ustanawiania w opisanej sytuacji hipoteki przymusowej przez miasto, aczkolwiek zastosowanie tego środka z pewnością jest czynnikiem motywującym podatnika do spłaty zaległości podatkowej. Przy czym każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny prawnej z uwzględnieniem przepisów wewnętrznych regulujących dochodzenie należności. Nieustanowienie hipoteki przymusowej nie stanowi naruszenia dyscypliny finansów publicznych.

Obowiązki w zakresie dochodzenia podatków: kiedy się ustala hipotekę przymusową

W myśl art. 42 ust. 5 ustawy o finansach publicznych (dalej: u.f.p.) jednostki sektora finansów publicznych „są obowiązane do ustalania przypadających im należności pieniężnych, w tym mających charakter cywilnoprawny, oraz terminowego podejmowania w stosunku do zobowiązanych czynności zmierzających do wykonania zobowiązania”.
Sposób ustalania i dochodzenia należności zależy od ich charakteru. W przypadku należności podatkowych zastosowanie mają w szczególności:

  • ustawa - ordynacja podatkowa (dalej: o.p.)
  • ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej: u.p.e.a.).

Z art. 34 par. 1 o.p. wynika, że Skarbowi Państwa oraz jednostce samorządu terytorialnego przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach podatnika, płatnika, inkasenta, następcy prawnego lub osób trzecich m.in. z tytułu zaległości podatkowych, odsetek za zwłokę.

Hipoteka może obejmować także: udział w nieruchomości, nieruchomość objętą współwłasnością małżeńską, nieruchomość wspólników spółki cywilnej lub część ułamkową tej nieruchomości – w zakresie zaległości tej spółki. Zgodnie z art. 35 o.p. hipoteka przymusowa powstaje przez wpis do księgi wieczystej.

Stanowisko RIO: czy gmina musi ustalić hipotekę przymusową za zaległe podatki

RIO w Poznaniu w wystąpieniu pokontrolnym z 28 listopada 2025 r. (znak WK.4022.24.2025) rozpatrywała przypadek, w którym organ podatkowy nie korzystał z możliwości zabezpieczenia należności podatkowych oraz opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej. W efekcie doprowadził do przedawnienia zaległości wobec co najmniej dwóch dłużników. Izba uznała to za naruszenie art. 42 ust. 5 u.f.p. w związku z art. 9 pkt 2 tej ustawy.
W zaleceniach pokontrolnych nakazała korzystanie z możliwości zabezpieczania zaległości poprzez hipotekę przymusową, aby zapobiec ich przedawnieniu.

Czy to naruszenie dyscypliny finansów publicznych

Czy w takiej sytuacji można zarzucić burmistrzowi naruszenie dyscypliny finansów publicznych? Decydujące znaczenie ma treść art. 3 ustawy o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Z przepisu tego wynika, że ustawy nie stosuje się do: ustalania, poboru, wpłaty należności celnych i z tytułu podatków i opłat, o których mowa w art. 2 par. 1 pkt 1 i 3 o.p. (czyli stanowiących dochody budżetu państwa lub jednostki samorządu terytorialnego), w tym odsetek za zwłokę, a także z tytułu udzielania ulg i zwolnień w zakresie tych należności. Oznacza to, że zaniechania w zakresie zabezpieczenia podatków nie podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej, nawet jeśli RIO ocenia je negatywnie z punktu widzenia gospodarności.©℗

Podstawa prawna

  • art. 42 ust. 5 ustawy z 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1483; ost.zm. Dz.U. z 2025 r. poz. 1846)
  • art. 34a- art. 38 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 111; ost.zm. Dz.U. z 2025 r. poz. 1863)
  • art. 3 ustawy z 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 1484)