rozwiń ›

Czy choroba zawodowa może być rozpoznana jedynie w trakcie zatrudnienia?

Choroby zawodowe zazwyczaj nie pojawiają się nagle – rozwijają się stopniowo, często przez wiele lat, jako konsekwencja pracy wykonywanej w niekorzystnych warunkach lub długotrwałego powtarzania tych samych czynności w niewłaściwy sposób. Istotną rolę odgrywa tu m.in. narażenie na substancje chemiczne, pyły czy promieniowanie, przeciążenie organizmu – zarówno fizyczne, jak i psychiczne – a także kontakt z czynnikami biologicznymi, takimi jak bakterie czy wirusy.

Aby dana dolegliwość mogła zostać formalnie uznana za chorobę zawodową i stanowić podstawę do uzyskania świadczeń, konieczne jest spełnienie określonych warunków oraz przejście procedury przewidzianej w przepisach prawa. Jak obowiązujące regulacje definiują chorobę zawodową?

Ważne

Za chorobę zawodową uważa się chorobę, wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym".

Warto podkreślić, że rozpoznanie choroby zawodowej nie musi nastąpić wyłącznie w okresie zatrudnienia. Przepisy dopuszczają jej stwierdzenie także po ustaniu stosunku pracy, pod warunkiem, że objawy pojawią się w czasie wskazanym w obowiązujących regulacjach. Zasady te zostały określone w rozporządzeniu Rady Ministrów dotyczącym chorób zawodowych.

Choroby zawodowe – które diagnozuje się najczęściej?

W 2026 roku obowiązująca lista chorób zawodowych (określona w rozporządzeniu Rady Ministrów) obejmuje szeroki katalog schorzeń bezpośrednio powiązanych z warunkami pracy. Najczęściej rozpoznawane choroby zawodowe:

  • choroby zakaźne i pasożytnicze – m.in. borelioza, gruźlica, WZW B i C, HIV,
  • choroby skóry – alergiczne zapalenie skóry, egzema, pokrzywka zawodowa,
  • choroby układu oddechowego – astma zawodowa, POChP, przewlekłe zapalenia zatok,
  • schorzenia układu ruchu – zespół cieśni nadgarstka, zapalenia ścięgien, zwyrodnienia kręgosłupa,
  • skutki promieniowania – zmiany skórne, zaćma popromienna,
  • nowotwory – m.in. rak płuca, skóry, przewodu pokarmowego, białaczki,
  • pylice płuc – krzemowa, węglowa, pylico-gruźlica,
  • choroby neurologiczne – choroba wibracyjna, neuropatie toksyczne,
  • zatrucia chemiczne – ołów, rtęć, arsen, pestycydy, benzen.

Co przysługuje pracownikowi z tytułu choroby zawodowej? To nie tylko odszkodowanie z ZUS

Pracownik, u którego stwierdzono chorobę zawodową, może liczyć na szeroki zakres świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Prawo przewiduje wsparcie finansowe i pomoc w sytuacjach, gdy pogorszenie zdrowia pozostaje w bezpośrednim związku z pracą. Najważniejsze świadczenia to m.in.:

  • jednorazowe odszkodowanie za stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu,
  • 100% zasiłku chorobowego od pierwszego dnia niezdolności do pracy,
  • świadczenie rehabilitacyjne, gdy po wyczerpaniu zasiłku chorobowego leczenie nadal jest konieczne,
  • renta z tytułu niezdolności do pracy,
  • renta szkoleniowa, jeśli stan zdrowia wymusza zmianę zawodu,
  • refundacja kosztów leczenia, w tym leczenia stomatologicznego, szczepień ochronnych oraz zakupu sprzętu ortopedycznego,
  • dodatek pielęgnacyjny dla osób wymagających stałej opieki,
  • zasiłek wyrównawczy, gdy z powodów zdrowotnych pracownik musi przejść na gorzej opłacane stanowisko.

Odszkodowanie z ZUS za chorobę zawodową: nawet 1636 zł za każdy procent uszczerbku

Osoby, u których stwierdzono chorobę zawodową, mogą liczyć na jednorazowe odszkodowanie z ZUS. Od 1 kwietnia 2025 r. obowiązują wyższe stawki – 1636 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu.

Aktualne kwoty jednorazowych odszkodowań (wybrane):

  • 1636 zł – za każdy procent uszczerbku na zdrowiu,
  • 28 636 zł – przy całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji,
  • 147 271 zł – dla małżonka lub dziecka zmarłego ubezpieczonego,
  • 73 635 zł – dla innego członka rodziny zmarłego,
  • dodatkowe 28 636 zł – za każde kolejne uprawnione dziecko lub członka rodziny (w określonych przypadkach).

Odszkodowanie od pracodawcy za chorobę zawodową

Jeśli świadczenia wypłacane przez ZUS nie rekompensują w pełni szkody, pracownik może dochodzić dodatkowych roszczeń bezpośrednio od pracodawcy na drodze sądowej. W takim przypadku zastosowanie mają przepisy prawa cywilnego.

Czego może domagać się pracownik? W grę wchodzą:

  • odszkodowanie jednorazowe za poniesioną szkodę majątkową (art. 444 § 1 Kodeksu cywilnego),
  • zadośćuczynienie pieniężne za krzywdę niemajątkową, czyli przykładowo ból, cierpienie i pogorszenie jakości życia (art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego),
  • renta – m.in. z tytułu zwiększonych potrzeb lub utraty zdolności do pracy (art. 444 § 2 Kodeksu cywilnego).

Odpowiedzialność cywilna pracodawcy może więc stanowić istotne uzupełnienie świadczeń z ZUS. Dotyczy zwłaszcza w przypadku poważnych lub długotrwałych skutków choroby zawodowej.

Ważne

Przepisy nie wyznaczają górnego limitu roszczeń, jakie pracownik może kierować wobec pracodawcy w związku z doznanym uszczerbkiem na zdrowiu. W praktyce wystarczające może być już subiektywne przekonanie, że świadczenia wypłacone przez ZUS nie rekompensują w pełni poniesionej szkody.

Trzeba jednak pamiętać, że samo stwierdzenie choroby zawodowej lub odnotowanie wypadku przy pracy w protokole powypadkowym nie wystarczy, aby skutecznie dochodzić roszczeń przed sądem. Pracownik musi udowodnić łącznie wszystkie przesłanki odpowiedzialności odszkodowawczej, czyli:

  • odpowiedzialność pracodawcy za czyn niedozwolony,
  • powstanie szkody w postaci uszczerbku na zdrowiu,
  • istnienie związku przyczynowego między zdarzeniem a doznaną szkodą.

Co istotne, roszczenia wobec pracodawcy mają charakter uzupełniający. Oznacza to, że mogą być dochodzone tylko wtedy, gdy świadczenia przyznane na podstawie ustawy wypadkowej nie pokrywają wszystkich kosztów leczenia, rehabilitacji ani doznanego cierpienia. W praktyce najpierw należy skorzystać z przysługujących świadczeń z ZUS – dopiero po ich rozliczeniu możliwe jest skuteczne wystąpienie o dodatkowe odszkodowanie lub zadośćuczynienie od pracodawcy. Wniesienie pozwu przed uzyskaniem świadczeń z ZUS bywa uznawane za przedwczesne i może prowadzić do oddalenia roszczenia.

Ważne

Roszczenia te podlegają przedawnieniu. Co do zasady pracownik ma 3 lata na wystąpienie z żądaniem, licząc od dnia, w którym dowiedział się o chorobie oraz o jej związku z warunkami pracy.