rozwiń ›

W debacie publicznej w ostatnich latach wybrzmiewa hasło „twardszego kursu” wobec przestępców podatkowych. Politycy i instytucje odpowiedzialne za ściganie przestępstw finansowych mówią jednym głosem: kary mają być odstraszające i dotkliwe. Jednocześnie praktyka wymiaru sprawiedliwości pokazuje obraz bardziej zniuansowany, w którym fundamentalne zasady indywidualizacji kary i proporcjonalności do winy oraz ciążącego na sprawcy naruszonego obowiązku finansowego wciąż mają się dobrze. Nad tym rozdźwiękiem między przyjętą przez ustawodawcę i organy ścigania polityką karną a praktyką sądowniczą warto się pochylić.

Surowe wytyczne i nowe czyny zabronione

Od kilku lat daje się zaobserwować wyraźny trend zaostrzania polityki karnej skarbowej. Kierunek twardej ręki zapowiedziany w 2016 r. przez ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego Zbigniewa Ziobrę został uzasadniony dysproporcją między wysokimi sankcjami za drobne wykroczenia powszechne i niskimi za wielomilionowe uszczuplenia podatku. Jako przykład ówczesny minister podał emerytkę z punktu ksero, która za wykroczenie o wartości 2 gr została ukarana grzywną w wysokości 300 zł, podczas gdy sprawca wyłudzenia 3 mln zł podatku – grzywną 1,7 tys. zł.

Powyższe znalazło wkrótce odzwierciedlenie w wytycznych prokuratora generalnego i poleceniu prokuratora krajowego wydanych w latach 2017–2018. Dokumenty te nakazują prokuratorom w sprawach dotyczących przestępstw finansowych składać wnioski o wymiar kary w górnych granicach zagrożenia, w tym kary bezwzględnego pozbawienia wolności bez zawieszenia jej wykonania (patrz: Prokuratura Krajowa, Komunikat prasowy „Prokuratorzy będą wnioskowali o surowe kary dla przestępców gospodarczych i finansowych” z 4 marca 2018 r.) oraz kwalifikować czyny zabronione równocześnie z kodeksu karnego oraz kodeksu karnego skarbowego, co w praktyce skutkuje surowszą karą (wytyczne prokuratora generalnego z 10 sierpnia 2017 r., nr 5/17, w sprawie zasad prowadzenia postępowań przygotowawczych w sprawach o przestępstwa związane z procederem wyłudzania nienależnego zwrotu podatku od towarów i usług [VAT] oraz innych oszukańczych uszczupleń w tym podatku).

Równolegle przybywa nowych obowiązków podatkowych i przepisów karnych skarbowych, które mają skłonić do ich przestrzegania. W ostatnich latach dotyczy to m.in. rozliczeń w podatku u źródła (art. 56d k.k.s.), obowiązków na gruncie przepisów o cenach transferowych (art. 56c i 80e k.k.s.) czy przekazywania informacji dotyczących schematów podatkowych (art. 80f k.k.s.). Ograniczane są też mechanizmy wyłączające odpowiedzialność karną skarbową. Od 2022 r. korekta deklaracji nie chroni przed odpowiedzialnością karną, jeśli postępowanie karne skarbowe o czyn, którego dotyczy korekta, zdążyło już zostać wszczęte (art. 16a par. 3 k.k.s.).

Fiasko próby deregulacji

Podjęta w ustawie z 25 lipca 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz ustawy – Ordynacja podatkowa (Sejm X kadencji, druk nr 1313) – w kontrze do powyższego – jednostkowa próba deregulacji nakierowana na zmniejszenie maksymalnych kar za niektóre przestępstwa skarbowe zakończyła się fiaskiem. Publiczny przekaz towarzyszący wetu prezydenta sprowadzał się do sprzeciwu wobec łagodzenia reżimu sankcyjnego.

Obecnie natomiast rząd pracuje nad projektem ustawy (nr z wykazu UD196), która przewiduje m.in. usunięcie art. 44 par. 2 k.k.s., co wydłuży okres, w którym jest możliwe ściganie przestępstw skarbowych. Szeroki kontekst planowanych zmian wskazuje, że mogą one prowadzić do umożliwienia dochodzenia od osoby skazanej równowartości uszczuplonego podatku, pomimo że doszło już do jego przedawnienia; nie jest możliwe jego dochodzenie w toku postępowania podatkowego (por. M. Potyrała, Projekt UD196: przegląd kluczowych zmian w ordynacji podatkowej i ich skutki praktyczne, „Przegląd Podatkowy” 2025, nr 7, s. 20).

Kara grzywny a płaca minimalna

Na zagrożenie karą grzywny ma wreszcie wpływ płaca minimalna, której wysokość determinuje kwalifikację czynów uszczupleniowych i wysokość maksymalnej kary grzywny za przestępstwa skarbowe. Przykładowo uszczuplenia o „małej wartości” (do 200-krotności minimalnego wynagrodzenia) są kwalifikowane łagodniej i zagrożone niższymi sankcjami (zazwyczaj wyłącznie grzywną). Przy czym decyduje minimalne wynagrodzenie z dnia popełnienia czynu – jak uznał Sąd Najwyższy w wyroku z 29 listopada 2017 r. (sygn. akt V KK 229/17) przełamującym dotychczasową linię orzeczniczą, argumentując, że przyjęcie jako miernika minimalnego wynagrodzenia z chwili orzekania skutkowałoby nieuzasadnioną liberalizacją odpowiedzialności. W praktyce stanowi to kolejne zaostrzenie systemu odpowiedzialności karnej skarbowej: oskarżony nie może powoływać się na powszechną w prawie karnym zasadę stosowania ustawy względniejszej, z której mógłby wywodzić przyjęcie łagodniejszej kwalifikacji czynu wskutek wzrostu płacy minimalnej w momencie orzekania.

W konsekwencji wzrost płacy minimalnej oddziałuje na kary grzywny wyłącznie w sposób skutkujący rokrocznym zaostrzeniem maksymalnego jej wymiaru. W 2026 r. kara grzywny za przestępstwo skarbowe może wynieść w teorii ponad 46 mln zł, a przy nadzwyczajnym obostrzeniu kary – ponad 69 mln zł. Maksymalna kara więzienia pozostaje bez zmian – do 10 lat (przy nadzwyczajnym zaostrzeniu kary).

Choć liczby te robią wrażenie, warto pamiętać, że są to górne granice kar. Praktyka ich stosowania zależy od wielu czynników uwzględnianych już na etapie postępowania przygotowawczego (przykładowo w niektórych urzędach przyjmuje się zasadę wnoszenia o wymierzenie grzywny w wysokości 10 proc. uszczuplonego podatku) oraz w momencie orzekania przez sąd.

Praktyka orzecznicza: co mówią statystyki i wyroki?

Statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości oraz orzecznictwo sądów w sprawach karnych skarbowych rysują obraz, który równoważy twardą politykę władz i surowe brzmienie przepisów.

Jak wynika z najnowszych dostępnych statystyk MS dotyczących prawomocnych skazań za przestępstwa skarbowe w latach 2015–2020:

  • w ponad 90 proc. spraw zakończonych wyrokiem skazującym orzeczono wyłącznie grzywnę – przy czym w połowie przypadków była ona niższa niż 5 tys. zł;
  • tylko ok. 9 proc. spraw skończyło się wymierzeniem kary pozbawienia wolności, z czego ok. 70 proc. to kary z warunkowym zawieszeniem wykonania;
  • w efekcie zaledwie ok. 2,7 proc. skazań kończy się bezwzględnym osadzeniem w zakładzie karnym.

Skąd rozbieżność między surowym prawem a łagodnymi wyrokami?

Przede wszystkim priorytetem prawa karnego skarbowego jest wyrównanie uszczerbku finansowego Skarbu Państwa zaistniałego wskutek czynu zabronionego, a nie maksymalna dolegliwość represyjna. Gdy cel ten zostanie osiągnięty, tj. uszczuplona należność zostanie w całości uiszczona, sankcja wymierzona sprawcy jest znacznie mniej dolegliwa – tytułem przykładu można tu wskazać dobrze znany podatnikom mechanizm dobrowolnego poddania się odpowiedzialności czy też warunkowego umorzenia postępowania.

Powyższe znajduje także odzwierciedlenie w zasadach, którymi sądy mają obowiązek się kierować, wymierzając karę (art. 13 par. 1 k.k.s.). Wśród okoliczności, które muszą wziąć pod uwagę, wskazano bowiem m.in. rodzaj i rozmiar ujemnych następstw czynu zabronionego oraz zachowanie się sprawcy po jego popełnieniu – zwłaszcza starania o zapobieżenie uszczupleniu należności publicznoprawnej lub o jej późniejsze wyrównanie.

Wreszcie, prokuratorskie wytyczne – choć istotne – nie wiążą sądu. W konsekwencji, jak wynika ze statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości, w latach 2015–2020 kara bezwzględnego pozbawienia wolności była w ponad 85 proc. przypadków wymierzana za najpoważniejsze przestępstwa skarbowe: nieujawnienie przedmiotu lub podstawy opodatkowania (art. 54 k.k.s.), oszustwo podatkowe (art. 56 k.k.s.), paserstwo akcyzowe (art. 65 k.k.s.) oraz nielegalne gry hazardowe (art. 107 k.k.s.). Praktyka, w tym analiza wybranych wyroków sądów karnych odwoławczych, pokazuje, że dotyczy to głównie zorganizowanych, intencjonalnych procederów (wyłudzenia VAT, paserstwo wyrobów akcyzowych związane z ich przemytem czy nielegalne prowadzenie gier hazardowych w ciągu przestępstw), a nie błędów, które mogą wystąpić w toku każdej działalności gospodarczej, polegających najczęściej na odmiennej od organów podatkowych wykładni przepisów.

Przykładowe wyroki

Przykładowo organizator procederu wyłudzenia akcyzy i VAT (wskutek deklarowania fikcyjnego wywozu oleju smarowego za granicę) na łączną kwotę ponad 60 mln zł, kwalifikowanego jako przestępstwa skarbowe (z kodeksu karnego skarbowego), został skazany na karę pięciu lat i czterech miesięcy pozbawienia wolności bez zawieszenia jej wykonania, grzywnę, a obok tego sąd wymierzył środek karny w postaci ściągnięcia równowartości pieniężnej przepadku korzyści majątkowej. Jednocześnie za doprowadzenie do uszczuplenia podatku VAT w kwocie ponad 1,2 mln zł, kwalifikowane jako przestępstwo powszechne (z kodeksu karnego), został skazany na karę ośmiu lat pozbawienia wolności bez zawieszenia jej wykonania, grzywnę, a obok tego sąd orzekł obowiązek naprawienia szkody w tej kwocie (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 14 marca 2024 r., sygn. akt II AKa 251/21). Ten przykład pokazuje, że kwalifikacja z kodeksu karnego (samodzielnie bądź w zbiegu z kwalifikacją z kodeksu karnego skarbowego) za przestępstwa finansowe skutkuje znacznie wyższą karą nawet przy niższej wartości uszczuplonego podatku.

Podobnie kara bezwzględnego pozbawienia wolności została orzeczona wobec organizatora fikcyjnego obrotu złomem skutkującego uszczupleniem podatku VAT (por. wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 19 czerwca 2024 r., sygn. akt II AKa 420/23).

Natomiast w sprawach nieprawidłowości płatnika PIT (niepobranie oraz niewpłacenie podatku) orzeczono tylko grzywnę (por. wyrok Sądu Okręgowego w Sieradzu z 31 sierpnia 2016 r., sygn. akt II Ka 157/16, oraz wyrok Sądu Okręgowego Warszawa-Praga w Warszawie z 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt VI Ka 785/13). Grzywnę orzeczono też np. wobec sprawczyni zaniżenia PIT i VAT wskutek nieujmowania faktur w ewidencji (por. wyrok Sądu Okręgowego w Koninie z 6 września 2024 r., sygn. akt II Ka 176/24) oraz wobec sprawcy, który posłużył się nierzetelnymi fakturami VAT wystawionymi przez podmiot inny niż wykonawca usługi (por. wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z 28 stycznia 2025 r., sygn. akt IV Ka 612/24). ©℗