Osoby, które pobrały nienależne im świadczenia, muszą je zwrócić wraz z odsetkami

Podstawa żądania zwrotu nienależnych świadczeń

Przywołana jednoznaczna regulacja ustawowa uprawnia ZUS do żądania zwrotu zasiłków chorobowych oraz innych świadczeń wypłacanych na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (np. świadczeń rehabilitacyjnych, zasiłków opiekuńczych) lub na mocy ustawy o ubezpieczeniu społecznym w razie wypadków przy pracy i chorób zawodowych w wymienionych wyżej sytuacjach.

Natomiast w innych przypadkach nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, np. gdy został on wypłacony osobie, która następnie została uznana za zatrudnioną na podstawie pozornej umowy o pracę, podstawę zwrotu zasiłku chorobowego stanowiłby art. 84 ust. 2 pkt 2 u.s.u.s. (por. postanowienie SN z 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt III USK 256/21).

Takie rozwiązanie może przyczynić się do zwiększenia skuteczności odzyskiwania należności przez ZUS i ułatwia ich egzekucję. Nienależnie pobrane świadczenie podlega zwrotowi w kwocie brutto, czyli obejmuje kwotę świadczenia faktycznie wypłaconego osobie pobierającej świadczenie, zwiększoną o kwotę podatku dochodowego od osób fizycznych odprowadzaną przez organ rentowy.

Praca zarobkowa na zasiłku chorobowym

ZUS może się domagać zwrotu zasiłku chorobowego, jeśli został on wypłacony ubezpieczonemu, który pomimo korzystania ze zwolnienia lekarskiego i pobierania świadczenia wykonywał wówczas pracę zarobkową. Sformułowanie tego przepisu wprost nawiązuje do dyspozycji art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej: ustawa zasiłkowa).

Z orzecznictwa

Zastosowanie art. 17 ust. 1 u.s.u.s. jest częstym przedmiotem sporów, co spowodowało, że powstało na jego gruncie bogate orzecznictwo sądowe. Na jego podstawie przez pracę zarobkową należy rozumieć wszelką aktywność mającą przynieść zarobek (dochód) wykonywaną na każdej podstawie prawnej bez względu na wymiar czasu tej pracy i jej charakter.

Potwierdzał to Sąd Najwyższy w wyroku z 10 kwietnia 2024 r. (sygn. akt III USKP 112/23) stwierdzając, że każda praca zarobkowa wykonywana w okresie zwolnienia lekarskiego powoduje utratę prawa do świadczeń. Podobnie w postanowieniu z 6 kwietnia 2022 r. (sygn. akt I USK 457/21) SN uznał, że w razie wystąpienia ryzyka niezdolności do pracy wskutek choroby ubezpieczony ma obowiązek powstrzymania się od wszelkich czynności wykonywanych zawodowo, ponieważ to świadczenia z ubezpieczenia chorobowego społecznego mają rekompensować mu brak możliwości uzyskiwania dochodów. Za niedopuszczalne uznaje się zaś pobieranie takich świadczeń (połączone z brakiem obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za okresy choroby) w razie uzyskiwania przez ubezpieczonego dochodów z kontynuowanej działalności, nawet gdyby polegało to na wykonywaniu czynności w istotny sposób nieobciążających jego organizmu.

Należy zauważyć, że orzecznictwo sądowe nie jest w tym zakresie jednolite, gdyż pojawiają się też wypowiedzi bardziej liberalne. W szczególności w postanowieniu z 25 czerwca 2025 r. (sygn. akt III USK 288/24) Sąd Najwyższy stwierdził, że wymieniona w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej praca zarobkowa jako negatywna przesłanka prawa do zasiłku chorobowego nie może być utożsamiana z każdą aktywnością ludzką zmierzającą do osiągnięcia zarobku realizowaną na każdej podstawie prawnej. W przypadkach sporadycznych, incydentalnych i wymuszonych okolicznościami przejawów aktywności zawodowej przyjmuje się możliwość wyłączenia stosowania tego przepisu. Przy stosowaniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej należy zatem odróżnić pracę zarobkową wykonywaną w ramach działalności gospodarczej przez osobę jednoosobowo prowadzącą tę działalność (w ramach handlu, świadczenia usług lub produkcji) od czynności formalno-prawnych, do jakich jest ona zobowiązana jako pracodawca, podatnik i płatnik składek. Podobnie stwierdził SN w wyroku z 30 listopada 2023 r. (sygn. akt III USKP 36/23), zaznaczając, że wykonywanie w okresie orzeczonej niezdolności do pracy usług stanowiących istotę prowadzonej działalności gospodarczej w znikomej części oraz podejmowanie wyłącznie czynności „stricte formalnych” nie powoduje utraty prawa do zasiłku chorobowego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej.

Nowelizacja

Od 13 kwietnia 2026 r. art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej będzie brzmiał następująco: ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy:

1) wykonuje pracę zarobkową lub

2) podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.

Dodany nowelizacją ust. 1a art. 17, definiuje pojęcie praca zarobkowa. Będzie nią „każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy”.

Niewłaściwe wykorzystywanie zwolnienia

Drugą przesłanką uzasadniającą utratę prawa do zasiłku chorobowego jest wykorzystywanie zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia. Jest to alternatywna przesłanka utraty prawa do zasiłku chorobowego w stosunku do wykonywania pracy zarobkowej. Obowiązkiem ubezpieczonego jest bowiem takie korzystanie ze zwolnienia lekarskiego, które umożliwi mu jak najszybszy powrót do zdrowia, a co za tym idzie i powrót do pracy lub prowadzonej działalności. Dlatego też, jeśli ubezpieczony postępuje wbrew zaleceniom lekarskim, może stracić prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, a jeśli go otrzymał, będzie musiał go zwrócić wraz z odsetkami. Będzie tak np. wtedy, gdy zachowanie pracownika w czasie zwolnienia lekarskiego było sprzeczne z zaleceniami lekarza i mogło spowodować przedłużenie jego nieobecności w pracy. Przykładowo, gdy ubezpieczony, zamiast zgodnie z zaleceniami lekarskimi leżeć w łóżku, wykonywał ciężkie prace remontowe.

• Czy wyjazd za granicę w czasie zwolnienia lekarskiego pozbawia prawa do zasiłku?

Nie zawsze. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 17 stycznia 2024 r. (sygn. akt I USKP 93/22) nie można przyjąć, że każdy wyjazd za granicę w okresie niezdolności do pracy oraz każda podróż samolotem pozbawia ubezpieczonego prawa do zasiłku. Nie można bowiem stwierdzić, że każdy wyjazd za granicę byłby niezgodny z celem zwolnienia lekarskiego. Decydujące są tu okoliczności konkretnego przypadku. W tej konkretnej sprawie chodziło o podróż samolotem kobiety w ciąży korzystającej ze zwolnienia lekarskiego, w sytuacji, gdy nie było zagrożenia ciąży i przed podróżą lekarz ginekolog nie stwierdził przeciwwskazań położniczych do podróży samolotem. Jedynie więc w sytuacji, gdy ubezpieczony podejmuje zachowania, które z punktu medycznego mogą wpłynąć negatywnie na jego stan zdrowia, można stwierdzić, że wykorzystuje zwolnienie lekarskie niezgodnie z jego celem.

W razie sporu przed sądem istotne znaczenie miałaby więc w takim przypadku opinia lekarza – biegłego sądowego, który mógłby ocenić, czy konkretne zachowanie ubezpieczonego było niezgodne z celem zwolnienia lekarskiego.

Okres przedawnienia

Warto podkreślić, że przepisy u.s.u.s. wskazują obecnie wyraźnie, że odsetki od nienależnie pobranego zasiłku chorobowego przysługują ZUS za okres od dnia następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Jedynie w przypadku zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku w terminie wskazanym w decyzji zobowiązującej do zwrotu tych należności nie nalicza się odsetek od spłaconych należności za okres od dnia przypadającego po dniu wydania decyzji do dnia spłaty. Jest to rozwiązanie niekorzystne dla osób zobowiązanych do zwrotu zasiłku. Zwłaszcza że ZUS może wydać decyzję o zwrocie po dłuższym okresie od daty wypłaty zasiłku chorobowego, co skutkować będzie znaczną wysokością odsetek.