Możliwość ustanawiania hipoteki przez jednostki samorządu terytorialnego wynika z ordynacji podatkowej (dalej: o.p.). I tak art. 34 o.p. mówi, że Skarbowi Państwa i jednostce samorządu terytorialnego przysługuje hipoteka na wszystkich nieruchomościach podatnika, płatnika, inkasenta, następcy prawnego lub osób trzecich z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w sposób przewidziany w art. 21 par. 1 pkt 2, a także z tytułu zaległości podatkowych w podatkach stanowiących ich dochód oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości, zwana hipoteką przymusową. Z kolei art. 35 o.p. stanowi że „hipoteka przymusowa powstaje przez dokonanie wpisu do księgi wieczystej (...)”. Natomiast podstawą wpisu hipoteki przymusowej mogą być różne decyzje (wymienione tamże) oraz tytuł wykonawczy lub zarządzenie zabezpieczenia, jeżeli może być wystawione, na podstawie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji bez wydawania decyzji. Wpisu dokonuje właściwy sąd rejonowy na wniosek organu podatkowego.
Na specyfikę rozpatrywania przez sąd wniosku o wpis (m.in. złożonego przez wójta – jako organu podatkowego w gminie) zwrócono uwagę m.in. w postanowieniu Sądu Okręgowego w Sieradzu z 10 września 2020 r. (sygn. akt I Ca 288/20), gdzie m.in. podkreślono, że: „Dokonując wpisu hipoteki przymusowej na podstawie administracyjnego tytułu wykonawczego, sąd wieczystoksięgowy – z uwagi na ograniczoną kognicję (art. 6268 par. 2 kodeksu postępowania cywilnego) – nie bada m.in. prawidłowości wydanej decyzji poprzedzającej wystawienie tytułu wykonawczego pod względem zachowania wymogów przewidzianych przez przepisy o postępowaniu egzekucyjnym; tym bardziej nie bada administracyjnego tytułu wykonawczego w aspekcie merytorycznym tj. co do wysokości długu wynikającego z takiego tytułu, (…) jego badanie przez sąd wieczystoksięgowy sprowadza się jedynie do oceny zgodności administracyjnego tytułu wykonawczego z wymogami z art. 27 ustawy z 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1467; ost.zm. Dz.U. z 2021 r. poz. 11), w tym do zbadania, czy zawiera on stwierdzenie o wymagalności określonego w nim obowiązku”.