Główny geolog kraju: W Polsce 30–50 proc. kruszywa jest wydobywana nielegalnie

W straży leśnej, rybackiej, służbach ochrony np. kolei pracują dziesiątki tysięcy osób z podobnymi uprawnieniami, jakie ma mieć straż geologiczna. Skąd zatem problem akurat tu, gdy chodzi o ochronę zasobów geologicznych, w tym wód podziemnych? Do ich ochrony ma być około 20 osób straży geologicznej, które jak inne specjalistyczne tego typu służby posiadają broń.

Tu chodzi o to, by geolodzy pracujący przy dokumentowaniu nielegalnej eksploatacji mieli odpowiednią ochronę na miejscu działania. Kary za nielegalne pozyskiwanie mogą sięgać milionów złotych, nawet w małych piaskowniach czy żwirowniach. Zagrożenie jest więc spore i realne dla dotychczas walczących z nielegalnym wydobyciem geologów powiatowych czy pracowników okręgowych urzędów górniczych. Bo niektóre interwencje są naprawdę niebezpieczne, zdarzają się akty agresji. Wystarczającej ochrony nie zapewni policja, zresztą w wielu przypadkach funkcjonariusz siedziałby w samochodzie i czekał, chroniąc geologów, zamiast łapać przestępców. Zresztą lokalna policja często nie ma nawet samochodów terenowych.

W Polsce 30–50 proc. kruszywa, znacząca ilość torfu, niemal całość bursztynu (tu ma ogromny udział także przemyt) jest wydobywana nielegalnie. Są województwa, w których bodaj większość wydobycia kruszyw odbywa się nielegalnie. Spośród ok. 3 tys. takich miejsc w skali kraju nikła część jest zewidencjonowana, bo nikt tam nie pójdzie w obawie o swoje zdrowie lub życie. Ataki fizyczne na geologów, groźby śmierci czy oblania kwasem już się zdarzały. Dlatego potrzebna jest straż geologiczna, która dokumentowałaby i kierowała doniesienia do prokuratury z możliwością obrony czy zatrzymania w terenie. Pojawienie się nawet 20-osobowej straży geologicznej zdecydowanie ukróci nielegalną eksploatację. Odkąd rok temu pojawił się projekt ustawy, ilość legalnego bursztynu w handlu wzrosła kilkukrotnie. A to tylko mały straszak.

Bezpośrednio mogą one sięgać nawet 1 mld zł brutto rocznie, ale implikowane straty gospodarcze mogą być znacznie większe. W niektórych województwach ponad połowa budowli jest wykonana z kradzionego materiału. Nielegalnie eksploatujący nie płacą podatków. Nie ma efektów w PIT, CIT czy VAT, nie uiszczają opłaty eksploatacyjnej czy składek na ZUS. W takich sytuacjach nie ma mowy o legalnym zatrudnianiu i usługach. Nie ma też kontroli urzędów górniczych. Nie ma składek na fundusz likwidacji zakładu górniczego. Nie ma zatem rekultywacji. Tacy „przedsiębiorcy” sprzedają materiał do budowy autostrady albo domów po niższych cenach niż prowadzący legalną działalność, zarabiając przy tym wielokrotnie więcej. Nie wytrzymując konkurencji, legalna działalność upada, przyczyniając się do regresu gospodarczego, społecznego danego terenu – bo czasem wydobycie żwiru to jedyna okazja na lokalne zatrudnienie. Pełnych rozmiarów strat nie jesteśmy w stanie policzyć, ale jeśli powstanie straż geologiczna, będzie w stanie skutecznie przeciwdziałać takim patologicznym zjawiskom.

Tak, tu nielegalna eksploatacja dominuje. Oceniam ją na około tonę rocznie, podczas gdy legalna produkcja bursztynu w Polsce to kilkaset kilogramów.

Odnośnie do kopalni, którą pani nazywa Jan Karski, nie wpłynął żaden wniosek od żadnego podmiotu o udzielenie koncesji na wydobycie w tym rejonie, mimo upływu trzech lat od zatwierdzenia przez poprzedni rząd dokumentacji geologicznej. A taka koncesja jest warunkiem prowadzenia działalności związanej z wydobywaniem kopalin. Wcześniej wniosek o wydobycie w tym samym rejonie złożyła Bogdanka, ale rząd PO–PSL koncesji Bogdance nie udzielił. Wniosek dotyczący Dębieńska na Górnym Śląsku dotyczy w swej istocie wyłącznie tego, aby rząd wyraził zgodę na opóźnienie rozpoczęcia wydobycia o 8 lat. Wniosek jest analizowany, a przedsiębiorca jest informowany zgodnie z prawem. Ponieważ obecnie toczy się postępowanie administracyjne, jako organ koncesyjny nie mogę udzielać żadnych innych informacji. Nie ma podstaw, żeby pozywać Polskę do arbitrażu. Prairie Mining jest i będzie traktowane tak samo, jak każdy inny podmiot ubiegający się o koncesję, ze szczególnym uwzględnieniem zasady bezstronności organu. Chcemy zwiększyć produkcję węgla, chcemy inwestycji i im sprzyjamy. W interesie państwa i interesie społecznym jest pilne zwiększenie wydobycia, a i budowa kopalni jest oczekiwana.

To dobrze, że nowa kopalnia jest w tym regionie mile widziana, cieszę się także jako organ udzielający koncesji. Mój list był odpowiedzią na głosy, że rząd wstrzymuje inwestycje w nowe kopalnie, a nie jest to prawda. Dokumentacja złoża jest zatwierdzona, wiercenia badawcze wykonane, choć w mojej opinii jest ich za mało (siedem) w stosunku do tego, co zrobiło państwo (około stu). Ja mogę tylko czekać i uzupełniać wiedzę publiczną. Koncesja jest udzielana na wniosek, a on do mnie nie wpłynął.

Jeśli tak jest, to już nie leży w moich kompetencjach. Uzyskanie decyzji środowiskowej należy do obowiązków wnioskodawcy, co jest praktyką powszechnie przyjętą nie tylko w Polsce.

Organ może udzielić koncesji dopiero, gdy wnioskodawca spełni warunki formalne wymagane przepisami prawa. PAK również nie uzyskał decyzji środowiskowej, a zatem nie mógł mieć udzielonej koncesji, bo nie jest w stanie złożyć kompletnego wniosku.

Organ koncesyjny nie może ingerować w procesy poprzedzające skompletowanie wniosku. O to, kiedy wniosek zostanie złożony, należałoby zapytać samych zainteresowanych. Mogę zapewnić, że gdy taki wniosek wpłynie, zostanie rozpatrzony zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.

Jestem przychylny każdej inwestycji, która jest w interesie społecznym i państwa oraz jest zgodna z prawem. Gdy zostanie powołana służba geologiczna i kiedy rząd przyjmie i będzie wdrażał politykę surowcową państwa, a mam nadzieję, że stanie się to już niebawem, takie procesy będą przebiegać szybciej, m.in. dzięki procedowanym obecnie zmianom w prawie.

Na razie przedłużyłem wszystkie zagrożone koncesje. Pochwała należy się tu przedsiębiorcom za przygotowanie kompletnych wniosków. Nowelizacja nie przewiduje przedłużania koncesji z automatu, choćby dlatego, ale nie tylko, że ostro zareagowałaby Komisja Europejska. Staraliśmy się jednak to maksymalnie uprościć, aby skompletowanie załączników do wniosku koncesyjnego, w tym decyzji środowiskowej, nie było długotrwałe. Naprawiamy obowiązujące prawo geologiczne i górnicze, ale niestety nie jest to łatwe.

To nie są moje kompetencje – proszę pytać ministra Jana Szyszkę albo wiceministra Andrzeja Koniecznego.

Można śmiało założyć, że w sensie geochemicznym są to dość podobne obiekty, ale tylko z grubsza. Geolog geochemik bardzo łatwo je odróżni. Możemy też przyjąć, że w wielu żabach znajdują się atomy, które kiedyś były w jakichś kornikach, a nawet odwrotnie.

To nie są moje kompetencje. A tak przy okazji, z tego, co wiem, USA mają zamiar przestać wspierać UNESCO.

To nie są moje kompetencje.

Większością powierzchni światowych oceanów zawiaduje Międzynarodowa Organizacja Dna Oceanicznego (MODM) przy ONZ. Działka w strefie Clarion–Clipperton, około 3000 km na zachód od Meksyku, jest bogata w konkrecje polimetaliczne manganu, wanadu, molibdenu itd. Nie należy ona do Polski, a do wspólnej organizacji Interoceanmetal z siedzibą w Szczecinie, a nadzór nad nią ma minister środowiska działający przy pomocy głównego geologa kraju. Na razie nie ma regulacji dotyczących wydobycia z dna morskiego, to ustanawia MODM, ale Polska ma tu mocną pozycję, od 2016 r. najmocniejszą w historii. Uruchomiliśmy rządowy program PRoGeO, który toruje Polsce uzyskiwanie dostępu do innych działek już tylko polskich lub w różnych konfiguracjach międzynarodowych. PRoGeO obejmuje również badania polarne, które bardzo podupadły w ostatnich latach.

Polacy byli czterokrotnie prezydentami Rady MODM (w tym dwukrotnie ta sama osoba). Znowu udało się do rady wprowadzić Polskę, mamy członkostwo w komisji prawno-technicznej, przygotowującej zmiany w prawie morza, oceniającej wnioski i rekomendującej radzie przyznanie kontraktu (koncesji), a także – po raz pierwszy – członkostwo w komitecie finansowym, i to na pozycji przewodniczącego. W przyszłym roku MODM przystąpi do przygotowania szczegółowych regulacji dotyczących wydobycia. To idzie zwykle wolno. Kiedy byłem pierwszy raz prezydentem rady, prowadziłem trudne spory, rozpoczynające regulacje dotyczące poszukiwań polimetalicznych siarczków masywnych na ryftach (rowach tektonicznych – red.). Po 11 latach Polska ma wydzieloną działkę i będzie prowadziła poszukiwania zgodnie z tymi regulacjami. Przystępujemy do pracy w ramach PRoGeO, uruchamiając poszukiwania, budując minimum jeden statek badawczy (mam nadzieję, że w polskiej stoczni). Szacujemy, że 15 lat badań będzie kosztowało – wliczając w to statek – ok. 700 mln zł. Takich krajów badających zasobność dna oceanicznego w strefie ryftów w jurysdykcji MODM jest na świecie tylko siedem. Na Atlantyku są to Rosja, Francja i Polska. Wchodzimy naprawdę do pierwszej ligi globalnych poszukiwań geologicznych, co jest kluczowym warunkiem do podjęcia wydobycia w przyszłości.