Odpowiadając na to pytanie, należy odwołać się do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawa systemowa). Zgodnie z jej art. 28 ust. 1 należności z tytułu składek mogą być przez ZUS umarzane w całości lub w części. Jak wynika zaś z ust. 4, umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty. W opisywanej sytuacji znaczenie ma art. 30 ustawy systemowej, z którego wynika, że do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28, z wyłączeniem ust. 3 pkt 4c. Wyjątek, kiedy przepisy dopuszczają umorzenie pozostałych składek, dotyczy upadłości osoby fizycznej.
Prowadzi to do wniosku, że przedsiębiorca nie może skutecznie występować o umorzenie zaległych składek należnych za ubezpieczonych. Ma to zresztą potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, w którym akcentuje się m.in., że wprowadzenie przez ustawodawcę wyłączenia, o którym mowa w art. 30 ustawy systemowej, oznacza, że możliwość umarzania składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami została bezwzględnie wyłączona. Płatnikowi składek w ogóle nie przysługuje prawo domagania się ich umorzenia, bo to nie on, a ubezpieczony ponosi rzeczywisty ciężar finansowy tych składek. Płatnik jest jedynie pośrednikiem, który odprowadza składki do ZUS, a zatrzymanie tych składek lub rozporządzenie nimi stanowi w istocie naruszenie przepisów ustawy systemowej. Rola, jaką odgrywa pracodawca będący płatnikiem składek finansowanych przez ubezpieczonych, wyklucza powoływanie się przez niego na własną trudną sytuację majątkową jako przesłankę uzasadniającą rezygnację przez ZUS z egzekwowania składek, których realny ciężar finansowy ponieśli ubezpieczeni. Jednocześnie wskazuje się, że wnioskiem o umorzenie objęte mogą być jedynie odsetki od takich należności. Na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy systemowej mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, ale nie za zatrudnionych pracowników. To jedyny wyjątek od generalnej zasady umarzania należności w razie całkowitej nieściągalności. Jednak dotyczy on wyłącznie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 2 września 2021 r., sygn. akt III SA/Łd 319/21).
Zasady te należy odróżnić od reguły określonej w art. 64 ustawy o finansach publicznych, który dotyczy umorzenia, ale należności publicznoprawnych innego typu, określonych w art. 60 tej ustawy. [ramka] Z art. 64 wynika, że należności te właściwy organ może: