PE walczy przeciwko wypłacie Węgrom 10 mld euro

Podstawą sprawy, która zawisła teraz przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej (C-225/24), jest art. 263 Traktatu o funkcjonowaniu UE (dalej: TFUE). Zgodnie z nim trybunał może kontrolować legalność konkretnego aktu ustawodawczego lub „aktu zmierzającego do wywarcia skutków prawnych wobec podmiotów trzecich”. Nad wnioskiem o skierowanie sprawy do TSUE głosowała najpierw komisja prawna Parlamentu Europejskiego (JURI), gdzie uzyskał on poparcie, ale nie wszystkich członków. W końcu w marcu 2024 r. skarga trafiła do trybunału. PE domaga się w niej stwierdzenia nieważności decyzji z grudnia 2023 r., powołując się m.in. na art. 9 (zasada równości obywateli) oraz art. 15 (zasada otwartości i transparencji) TFUE. Twierdzi również, że komisja nadużyła uprawnień „w zamian za uchylenie przez Węgry weta w odniesieniu do niektórych pilnych decyzji, które wymagały jednomyślności w Radzie Europejskiej”, oraz niewystarczająco dobrze uzasadniła swoją decyzję o uwolnieniu środków.

– Skargę w sprawie, w której dziś wypowie się rzecznik generalny TSUE Tamara Ćapeta, musimy czytać w kontekście tego, co wydarzyło się mniej więcej równolegle do odblokowania funduszy – a mniej więcej równolegle Węgrom wstrzymano inne fundusze na podstawie rozporządzenia o warunkowości – mówi DGP Jakub Jaraczewski, koordynator ds. badań z organizacji pozarządowej Democracy Reporting International. Jak wskazuje, tamte zarzuty również dotyczyły praworządności, a przede wszystkim kondycji sądownictwa.

– Doszło więc do paradoksalnej sytuacji, w której KE z jednej strony wstrzymywała Węgrom pieniądze, ponieważ w jej ocenie węgierskie sądownictwo nie jest niezależne, a równocześnie odblokowała pieniądze wstrzymane innym trybem, stwierdzając, że jest postęp w dziedzinie sądownictwa – mówi.

Rozmówca DGP przyznaje przy tym, że – będąc zakładnikiem jednomyślności obowiązującej w polityce zagranicznej – Komisja Europejska po prostu idzie Viktorowi Orbanowi na rękę.

– Trzeba uczciwie przyznać, że czas, w którym zdecydowano się podjąć sporną decyzję, był geopolitycznie zdecydowanie bardzo trudny. Wyobrażam sobie, że KE uznała, iż ważniejsze od sytuacji węgierskich sądów, w której trudno liczyć na realną poprawę, jest bezpieczeństwo wschodniej flanki – ocenia.

Choć na gruncie czystej logiki trudno odmówić europarlamentarzystom racji, nikt raczej nie wróży pozwowi sukcesu. I tak prof. Ireneusz Kamiński z Instytutu Nauk Prawnych PAN przewiduje, że TSUE podejdzie do sprawy „przezornie”, bo tylko taki kierunek pozwoli utrzymać „pewnego rodzaju równowagę instytucjonalną, która i tak jest już bardzo krucha”.

– Opinia, a tym bardziej wyrok po myśli PE byłyby precedensem otwierającym drogę tysiącom nowych skarg. A powodów do tego byłoby wiele, bo w proces decyzyjny w UE wpisała się już pewnego rodzaju transakcyjność, czego TSUE jest po prostu świadomy – tłumaczy. Jako jeden z przykładów podaje głosowanie nad umową handlową UE–Mercosur.

– Na ostatniej prostej Włochy zdecydowały się zagłosować „za”. Dlaczego? Bo obiecano im, że w przyszłej perspektywie finansowej nie dojdzie do cięć funduszy dla rolników. W przypadku innego z głosowań dotyczącego Zielonego Ładu Rzym dał się przekonać obietnicą, że Włochy nie będą objęte procedurą nadmiernego deficytu. Takie przykłady można by mnożyć – wymienia.

Nie tylko Węgry

To nie pierwszy raz, kiedy przed TSUE zawisł spór dotyczący wypłat z unijnej kasy. Do tej pory uwaga koncentrowała się jednak głównie na obowiązującym od 2021 r. rozporządzeniu o warunkowości. Kilka miesięcy po tym, jak mechanizm wszedł w życie, Parlament Europejski pozwał KE w związku z tym, że ta go nie stosuje, jednak skarga ostatecznie została wycofana (a mechanizm zastosowano). Mniej więcej w tym samym czasie rozporządzenie zostało zaskarżone przez Polskę i Węgry, które wskazywały, że taki sposób ochrony unijnego budżetu narusza obowiązujące traktaty. W lutym 2022 r. TSUE uznał jednak, że nie mają racji.

Tym razem Parlament Europejski powołuje się na rozporządzenie w sprawie wspólnych przepisów z 24 czerwca 2021 r., czyli podstawowy akt prawny regulujący zasady wdrażania ośmiu funduszy UE w perspektywie finansowej 2021–2027 – w tym Funduszu Spójności, z którego środki zostały zamrożone Węgrom. Przywołany jest również załącznik III do rozporządzenia, w którym jako jeden z warunków wypłaty figuruje „skuteczne stosowanie i wdrażanie karty praw podstawowych”.

– Wstrzymując fundusze, Komisja Europejska argumentowała m.in., że Węgry nie respektują art. 47 karty praw podstawowych, który mówi o prawie do sprawiedliwego sądu. Później stwierdziła, że sytuacja się zmieniła, czemu przeczą chociażby wydawane rokrocznie raporty dotyczące praworządności w poszczególnych krajach UE – wskazuje Jaraczewski.

Choć Polska i Węgry obecnie znajdują się po dwóch stronach politycznej barykady, i nasz kraj doczekał się dość podobnej sprawy w TSUE. Chodzi o zatwierdzenie polskiego KPO. Skargę złożyły tu cztery duże europejskie stowarzyszenia sędziów: Stowarzyszenie Europejskich Sędziów Administracyjnych (Association of European Administrative Judges, AEAJ), Europejskie Stowarzyszenie Sędziów (European Association of Judges, EAJ), Sędziowie dla Sędziów (Rechters voor Rechters) oraz Europejscy Sędziowie dla Demokracji i Wolności (Magistrats européens pour la démocratie et les libertés, MEDEL). Na tamtym etapie Polsce nie wypłacono jeszcze żadnych pieniędzy, a organizacje podnosiły wątpliwości co do określonych przez KE kamieni milowych – ich zdaniem były one elastyczne do tego stopnia, że można byłoby je wypełnić, w zasadzie nie stosując się do unijnego prawa.

Sprawa najpierw rozbiła się o legitymację skarżących, ponieważ o ile zgodnie z art. 263 TFUE skargę do TSUE może wnieść każda osoba fizyczna lub prawna, to musi ona wykazać, że zaskarżone akty dotyczą jej „bezpośrednio i indywidualnie”, tymczasem sama decyzja nie odnosiła się bezpośrednio do wnoszących sprawę sędziów. Organizacje nie złożyły jednak broni, a na kwiecień tego roku zapowiedziano w tej sprawie opinię rzecznika generalnego.

Polityka kontra wartości

Analogię między sytuacją Polski i Węgier widzi niemiecki europoseł Zielonych Daniel Freund, jeden z inicjatorów skargi dotyczącej uwolnienia funduszy dla Budapesztu.

– Rozumiem realia polityczne, ale nie można robić karty przetargowej z rzekomo najważniejszych wartości, na których opiera się Wspólnota – mówi w rozmowie z DGP.

Jako decyzję „polityczną” określa zarówno wypłatę funduszy Węgrom, jak i Polsce.

– Trzeba uczciwie przyznać, że sporna Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego została zlikwidowana jeszcze za czasów PiS. Tymczasem to osiągnięcie zostało niejako przypisane obecnie rządzącym, którym nie udało się doprowadzić do wejścia w życie jakiejkolwiek ustawy dotyczącej sądownictwa. Od początku byłem w tej sprawie krytyczny, choć nawet ze strony własnej grupy politycznej słyszałem głosy, żeby odpuścić, bo „wiadomo, jaka jest sytuacja” – mówi Daniel Freund.

Fakt, że w polskiej sprawie TSUE uznał legitymację skarżących organizacji, to duże zaskoczenie. Do tej pory – od wyroku w sprawie Plaumann przeciwko Komisji z 1963 r. (skarga nr 25/62) – wymogi stawiane tzw. skarżącym nieuprzywilejowanym były tak wysokie, że trudno było o przyjęcie skargi.

Na to, że TSUE bardzo ostrożnie podchodzi do legitymacji skargowej osób czy podmiotów, które nie są instytucjami, w rozmowie z DGP wskazuje też Jakub Jaraczewski. Zdarzają się jednak sprawy, w których nie ma wątpliwości co do tego, czy skarżący bezpośrednio odczuł skutki zaskarżonej decyzji. Tak – jak przypomina ekspert – było np. w sprawie Uniwersytet Debreczeński przeciwko Radzie (T-115/23), w której ograniczeniu finansowania węgierskich uniwersytetów sprzeciwiła się jedna z uczelni. Skarga została przyjęta, a sprawa jest w toku. ©℗